آزادی دانشگاهی و مسئله¬ی سازمان بیرونی: نسبت دانشگاه و دولت در ایدۀ دانشگاه ویلهلم فون هومبولت
میثم سفید خوش
1
(
دانشگاه شهید بهشتی
)
الکلمات المفتاحية: ویلهلم فون هومبولت, ایدۀ دانشگاه, آزادی علمی, سازمان دانشگاه, دولت, اثرگذاری غیرمستقیم,
ملخص المقالة :
نوشته¬ی تاریخی هومبولت با عنوان «درباره¬ی سازمان درونی و بیرونی نهادهای دانشی عالی در برلین» معمولاً با چند اصل، از جمله آزادی علمی، تنهایی و آزادی، پیوند آموزش و پژوهش و پرورش از راه دانش شناخته می‌شود. بااین‌حال، اگر متن را از روایت‌هایی که بعدها ذیل عنوان «دانشگاه هومبولتی» برساخته شدند جدا کنیم، مسئله¬ی اصلی آن را می‌توان در نسبت میان آزادی کنشگری علمی و صورت نهادی دانشگاه جست‌وجو کرد. مقاله می پرسد که هومبولت چگونه می‌کوشد آزادی دانش را با ضرورت سازمان، پرورش، زندگی اجتماعی و نقش دولت سازگار کند. برای پاسخ، نوشتار دانشگاهی ۱۸۰۹/۱۸۱۰ که در بالا ذکر شد در پیوند با برخی نوشته‌های پیشین او دربارۀ پرورش، حدود کنش دولت بازخوانی می¬شوند. مدعای مقاله این است که آزادی دانشگاه نزد هومبولت، به استقلال درونی کنشگری دانشی مربوط است و نباید آن را بی‌واسطه با استقلال حقوقی و سازمانی دانشگاه یکی دانست. از همین منظر می‌توان با برجسته کردن مفهوم «کار مشترک» نسبت¬های مذکور را تفسیر کرد. هومبولت برای دولت در سازمان بیرونی دانشگاه نقش مهمی قائل است، اما هم‌زمان اصرار دارد که دولت نباید غایت و محتوای کنشگری علمی را تعیین کند. برای توضیح این نسبت، مقاله از تعبیر تفسیری «منطق اثرگذاری غیرمستقیم» استفاده می‌کند. بنا بر این مفهوم پیشنهادی، دانشگاه هنگامی می‌تواند پرورشدهنده برای جامعه و دولت مؤثر باشد که این آثار از پیش به هدف مستقیم کنشگری علمی بدل نشوند. مسئلۀ پایدار متن هومبولت چگونگی سازمان‌دادن آزادی است، بی‌آنکه سازمان جای منطق درونی دانش را بگیرد.
بنی‌اسدی، ا.، سجادی، س. م.، باقری، خ.، و سفیدخوش، م. (۱۳۹۷). مناسبت انسان‌شناختی نظریه بیلدونگ با ایده دانشگاه در اندیشه ویلهلم فون هومبولت. فلسفه تربیت، (۴)، ۵–۲۴.
سفیدخوش، میثم. (۱۳۹۸). «هومبولت و ایدۀ تأسیس دانشگاه: تأملی در شرایط تکوّن نوشتار هومبولت در باب دانشگاه». در رضا ماحوزی (به کوشش)، فلسفه دانشگاه: تأملاتی درباره دانشگاه در جهان و ایران. تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
ماحوزی، ر. (۱۴۰۲). مناسبات پژوهش و فلسفه در دانشگاه تازه‌تأسیس برلین. پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ۲۹(۳)، ۱–۱۴.
مصباحیان، ح. (۱۳۸۸). دانشگاه: از تاریخ تا فلسفه؛ در ضرورت تحلیل تاریخی نهاد و بازاندیشی فلسفی ایده دانشگاه در متن جهانی آن. تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، ۱۹(۱)، ۱۲۳–۱۵۶.
نظری رودبالی، ف.، صفایی‌مقدم، م.، مرعشی، س. م.، و هاشمی، س. ج. (۱۴۰۱). ایده هومبولتی بیلدونگ و دلالت‌های تربیتی آن. پژوهش‌نامه مبانی تعلیم و تربیت، ۱۲(۱)، ۸–۳۱.
نظری رودبالی، ف.، صفایی‌مقدم، م.، مرعشی، س. م.، و هاشمی، س. ج. (۱۴۰۴). تحلیل انتقادی ایده بیلدونگ به روایت هومبولت. پژوهش‌های فلسفی، ۱۹(۵۲)، ۴۷۱–۴۹۴.
هومبولت، و. ف. (۱۳۹۵). دربارۀ سازمان درونی و بیرونی نهادهای دانشی عالی در برلین (میثم سفیدخوش، مترجم). کتاب‌فصلنامۀ بابِل، شماره ۲، ۴۱ تا ۵۲
Ash, M. G. (2006). Bachelor of what, master of whom? The Humboldt myth and historical transformations of higher education in German-speaking Europe and the US. European Journal of Education, 41(2), 245–267.
Benner, D. (2003). Wilhelm von Humboldts Bildungstheorie: Eine problemgeschichtliche Studie zum Begründungszusammenhang neuzeitlicher Bildungsreform (3., erw. Aufl.). Juventa.
Habermas, J. (1986). Die Idee der Universität – Lernprozesse. Zeitschrift für Pädagogik, 32(5), 703–718.
Humboldt, W. von. (1960). Über die innere und äußere Organisation der höheren wissenschaftlichen Anstalten in Berlin [1809 oder 1810]. In W. Weischedel, W. Müller-Lauter, & M. Theunissen (Eds.), Idee und Wirklichkeit einer Universität: Dokumente zur Geschichte der Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin (pp. 193–202).
Humboldt, W. von. (1961). Über das Studium des Alterthums, und des griechischen insbesondre [1793]. In A. Flitner & K. Giel (Eds.), Werke in fünf Bänden (Vol. 2, pp. 1–24).
Humboldt, W. von. (1964). Der Königsberger und der Litauische Schulplan [1809]. In A. Flitner & K. Giel (Eds.), Werke in fünf Bänden (Vol. 4, pp. 188–195).
Humboldt, W. von. (1980a). Ideen zu einem Versuch, die Gränzen der Wirksamkeit des Staats zu bestimmen [1792]. In A. Flitner & K. Giel (Eds.), Werke in fünf Bänden (Vol. 1, 3rd ed., pp. 56–233)..
Humboldt, W. von. (1980b). Theorie der Bildung des Menschen [1793]. In A. Flitner & K. Giel (Eds.), Werke in fünf Bänden (Vol. 1, 3rd ed., pp. 234–240).
Menze, C. (1975). Die Bildungsreform Wilhelm von Humboldts. Schroedel.
Östling, J. (2018). Humboldt and the modern German university: An intellectual history (L. Olsson, Trans.). Lund University Press.
Paletschek, S. (2001). The invention of Humboldt and the impact of National Socialism: The German university idea in the first half of the twentieth century. In M. Szöllösi-Janze (Ed.), Science in the Third Reich (pp. 37–58). Berg.
Schierholz, H. (2004). Abseits von Mythen und Dogmen: Die Krise des Hochschulsystems und die Ökonomisierung des Wettbewerbs in der Hochschulbildung [Doctoral dissertation, Universität Hamburg].
Tenorth, H.-E. (2010). Wilhelm von Humboldts (1767–1835) Universitätskonzept und die Reform in Berlin – Eine Tradition jenseits des Mythos. Zeitschrift für Germanistik, Neue Folge, 20(1), 15–28.
Tenorth, H.-E. (2026). Die „Humboldt(sche)“ Universität – Gründung und Wirkung, Mythos und Geschichte. 100 Schlüsselquellen zur Geschichte von Berlin, Brandenburg und Preußen. Historische Kommission zu Berlin. Retrieved August 23, 2026
Weingart, P. (2001). Die Stunde der Wahrheit? Zum Verhältnis der Wissenschaft zu Politik, Wirtschaft und Medien in der Wissensgesellschaft.