تجربه زیسته زنان معتاد از زنانه شدن اعتیاد
الموضوعات : مسائل اجتماعی و آسیب‌های مرتبط با زنان و خانواده
اکبر طالب پور
1
,
فاطمه درویشی
2
1 - دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
2 - کارشناس ارشد رشته جامعه‌شناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: اعتیاد, یأس اجتماعی, خشونت‌دیدگی, زنان معتاد و طرد اجتماعی.,
ملخص المقالة :
افزایش حضور زنان در جامعه علاوه بر فرصت‌های مطلوبی که در برداشت، آسیب‌های اجتماعی نیز با خود به همراه آورده است. مشاهده زنانی که در عرصه عمومی جامعه در حال تدخین سیگار و سایر مواد مخدر، هستند نشانه‌هایی از اعتیاد زنان است که در پژوهش حاضر با استفاده از روش گراندد تئوری به منظور تولید نظریه بومی زنانه شدن اعتیاد مورد مطالعه قرار گرفته است. جامعه هدف پژوهش، زنان درگیر اعتیاد شهر تهران بود که با تعداد بیست نفر از این افراد به عنوان افراد مورد مطالعه مصاحبه انجام شد. روش نمونه‌گیری به دلیل عدم دسترسی به جمعیت، به صورت هدفمند و از نوع گلوله‌برفی بود. ابزار و تکنیک گردآوری داده‌های تحقیق، مصاحبه عمیق و نیمه‌ساختاریافته بود. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از کدگذاری اشتراوس و کوربین در قالب کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد که شرایط زمینه‌ای محرومیت اقتصادی، خانوادة نابسامان و محرومیت فرهنگی در کنار شرایط علیِ خشونت‌دیدگی، تجربه فقدان و ریسک‌پذیری زیاد و شرایط مداخله‌گرِ دسترسی آسان، دوستان ناب و هزینه پایین انحراف، نقش بسیار بارزی در زنانه شدن اعتیاد دارد. این امر در نهایت پیامدهایی همچون اتلاف سرمایة اجتماعی و انسانی، عدم مشارکت اجتماعی، بیماری، یأس اجتماعی و طرد اجتماعی در بردارد. در این میان زنان معتاد از راهبردهای انکار، توجیه و ستیز با جامعه به منظور جلوگیری از طرد اجتماعی استفاده می‌کنند. سرخوردگی و یأس اجتماعی، اعتیاد زنان را تشدید می‌نماید و آنان را به ستیز با خانواده و جامعه سوق می‌دهد. چنین ستیزی، منبع اصلی پرخاشگری و کینه نسبت به جامعه محسوب می‌شود.
احمدی، حبیب (1384) جامعه‌شناسی انحرافات، تهران، سمت.
اشتراوس، انسلم و جولیت کوربین (1398) مبانی پژوهش کیفی (فنون و مراحل تولید نظریۀ زمینه‌ای)، ترجمه ابراهیم افشار، تهران، نشرنی.
انصاری طالبی، ثریا و مجید قربانی (۱۳۹۵) «تحقیقات شیوع‌شناسی اعتیاد زنان در ایران از سال ۱۳۷۴- ۱۳۹۴»، فصلنامه سلامت اجتماعی و اعتیاد، سال سوم، شماره 9، صص 61-90.
برآبادی، باران و حکیمه آقایی و شهناز نوحی (1397) «شناسایی عوامل مؤثر بر گرایش به مواد مخدر در زنان و ارائه مدل با نرم‌افزارPLS »، فصلنامه علمی اعتيادپژوهي، سال دوازدهم، شماره ۴۵، صص 231-246.
خالديان، محمد و حمید کمرزرین و عسگر جلالیان (1393) «اثربخشي درمان گروهي شناختی- رفتاري بر كاهش افسردگي در افراد معتاد»، فصلنامه اعتیادپژوهی، دوره ۸، شماره ۲۹، صص 77-88.
خانیکی، هادی (1398) امید اجتماعی؛ چیستی، وضعیت و سبب‌شناسی، پژوهشکدة مطالعات فرهنگی و اجتماعی با همکاری موسسة رحمان.
خسروشاهی، حبیب و رضاعلی محسنی (1397) «بررسی و تببین جامعه‌شناختی اعتیاد زنان در محله‌های فرودست شهر اراک»، نشریة تغییرات اجتماعی- فرهنگی، سال پانزدهم، شماره 59، صص 31-47.
ژیان باقری، حمیده و محمد خوجه‌یف (1400) «زنان و اعتیاد به سوءمصرف مواد»، فصلنامه مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، سال سوم، شماره 2، صص 8-22.
سلیمانی، سمیه (1396) مطالعه پدیده اعتیاد زنان در استان البرز با تأکید بر علت‌ها و پیامدها، پایان‌نامه کارشناسی¬ارشد، رشته پژوهشگری علوم اجتماعی، استاد راهنما سید حسین سراج‌زاده، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی.
صادقی فسایی، سهیلا و زینب جهان‌دار (۱۳۹۹) «واکاوی علل و پیامدهای اعتیاد زنان، یک مطالعه کیفی»، پژوهش‌های انتظامی اجتماعی زنان و خانواده، دوره هشتم، شماره 1، صص 24-43.
صدیق سروستانی، رحمت‌الله (1387) آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی)، تهران، سمت.
طالب¬پور، اکبر (1402) «تبیین تأثیر طرد اجتماعی بر گرایش به مصرف مواد مخدر در بین زنان»، فصلنامه مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، سال سی¬ویکم، شماره 4، صص 36-63.
doi: 10.22051/jwsps.2023.42466.2705.
----------- (1403) «تأثیر طرد اجتماعی در گرایش به مصرف موادمخدر با تأکید بر سبک زندگی دینی»، جامعه‌شناسی سبک زندگی، سال نهم، شماره 4، صص 18-33.
doi:10.22034/sls.2025.19828.
طالب‌پور، اکبر و معصومه بیرانوند (1401) «بررسی تجربه زیسته تجرد قطعی از منظر دختران مجرد»، فصلنامه زن و جامعه، سال پنجاه¬ویکم، شماره 3، صص 95-114.
علیوردی نیا، اکبر و محمداسماعیل ریاحی و سیده ملیحه موسوی چاشمی (1386) «مطالعه جامعه‌شناختی بزهکاری: آزمون تجربی نظریه فشار عمومی آگنیو»، مجله جامعه‌شناسی، ایران، دوره هشتم، شماره 2، صص 83-111.
عنایت، حلیمه و داریوش غفاری (1398) «مطالعه پدیدارشناسانه بسترهای اعتیاد به مواد مخدر در زنان»، فصلنامه علمی اعتيادپژوهي، سال سیزدهم، شماره ۵۱، صص 31-54.
غفاری‌زاده، محمد و غلام‌حیدر سلامی (۱۳۸7) «رابطه تعهد و کنترل اجتماعی با اعتیاد»، فصلنامه رفاه اجتماعی، دوره نهم، شماره 34، صص 173-184.
فرحانی، نسرین (1393) تبیین زمینه‌ها و نحوه مواجهه زنان با اعتیاد به مواد مخدر در شهر یزد، پایان‌نامه کارشناسی¬ارشد، استاد راهنما حسین افراسیابی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد.
فیضی، ایرج و یحیی علی بابایی و محمدمهدی رحمتی (1389) «بررسی تأثیر خانواده، دوستان و محله بر مصرف مواد مخدر»، مجلة بررسی مسائل اجتماعی ایران، سال اول، شمارة 4، صص 131-150.
گروسی، سعیده و خدیجه محمدی دولت‌آبادی (1390) «تبیین تجربه زیسته زنان وابسته به مواد مخدر از پدیده اعتیاد»، فصلنامه علمی- پژوهشی جامعه‌شناسی زنان، سال دوم، شماره اول، صص 55-74.
ممتاز، فریده (1381) انحرافات اجتماعی نظریه‌ها و دیدگاه‌ها، تهران، شرکت سهامی انتشار.
محسنی تبریزی، علیرضا (1383) «افسردگی و اعتیاد: کاربرد مقیاس SCL90 در سنجش میزان افسردگی معتادان خودمعرف به مراکز اعتیاد و بازپروری»، فصلنامه اعتیادپژوهی دوره ۱، شماره ۱، صص 1-12.
محمدپور، احمد ( ۱۴۰۰) ضدِ روش، زمینه های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی، چاپ چهارم، تهران، لوگوس.
معدنی، سعید و طاهره محسن‌زاده (1397) «تحلیل عوامل خانوادگی مؤثر بر زنانه شدن اعتیاد»، پژوهش‌های انتظامی- اجتماعی زنان و خانواده، دوره ششم، شماره 2، صص 217-25.
نجاری، فارس (۱۳۸7) «بررسی اعتیاد در زنان معتاد مراجعه‌کننده به مراکز ترک اعتیاد تهران در سال ۸۴ تا ۸۵»، مجله علمی سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران، دوره بیست‌وپنجم، شماره 4، صفحه 457-۴63.
هاشمی‌نژاد، مهدیه (1395) مطالعه جامعه‌شناختی اعتیاد زنان در مازندران به روش نظریه زمینه‌ای، پایان‌نامه کارشناسی¬ارشد، استاد راهنما سیدحسین سراج‌زاده، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی.
Chen, Gila. & Gueta, Keren (2015) Child abuse, drug addiction and mental health problems of incarcerated women in Israel, International Journal of Law and Psychiatry 39: 36-45.
Fonseca, F., Robles-Martínez, M., Tirado-Muñoz, J. María Alías-Ferri. & et al. (2021) A Gender Perspective of Addictive Disorders. Curr Addict Rep 8, 89–99.
Harris, M. T. H., Laks, J., Stahl, N., Bagley, S. M., Saia, K., & Wechsberg, W. M. (2022) Gender Dynamics in Substance Use and Treatment: A Women's Focused Approach. The Medical clinics of North America, 106(1), 219–234.
Motyka, MA. Al-Imam A, Haligowska A, Michalak M. (2022) Helping Women Suffering from Drug Addiction: Needs, Barriers, and Challenges. Int J Environ Res Public Health. 2022 Oct 28;19(21):14039.
Placek, C. D., Adair, L., Jain, I., Gupta, S., Phadke, V., & Singh, M. (2025) Reconstructing Cross-Cultural Meanings of Addiction Among Women from Three Countries. International Journal of Environmental Research and Public Health, 22(7), 1064.
Raketić, D., Lalović, N., Barišić, J. (2025) The relationship between personality dimensions and addiction type in women addicted to alcohol and opioids. Sci Rep 15, 42050.
https://doi.org/10.1038/s41598-025-25967-5.
Siegel, Larry J. (1988) Criminology Theories, Patterns and Typologies. Wadsworth, A división of Thomson Learning Inc. Web: http://www.thomsonrights.com.
Storijourk, J. (2011) Gender differences in substance use, problems, social situation and treatment, experiences among clients entering addiction treatment in Stickholm.Nordic Studies on Alcohol and Drugs, 28(3),185209 .
Suarez, M. A., Bierema, W. H. (2018) Challenges and Resources Available for Mothers in Opiate Recovery: A Qualitative Study. The Open Journal of Occupational Therapy, 6 (4), Retrived from
. https://doi.org/10.15453/2168-6408p.1483.
UNESCO (2022) Global Monitoring Report. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.