چالش های هویت ملی و دینی نوجوانان پسر از منظر صاحب‌نظران تربیتی و فرهنگی: پژوهشی کیفی

چکیده مقاله :

هویت ملی و دینی نوجوانان در تعامل میان تجربه‌های فردی، خانواده، مدرسه، رسانه، گروه همسالان و تحولات فرهنگی و اجتماعی شکل می‌گیرد. پژوهش حاضر با هدف فهم و تبیین چالش‌های هویت ملی و دینی نوجوانان پسر از منظر صاحب‌نظران تربیتی و فرهنگی انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون صورت گرفت. مشارکت‌کنندگان شامل ۱۷ نفر از صاحب‌نظران دارای سابقه آموزشی، پژوهشی، فرهنگی یا اجرایی مرتبط با نوجوانان، هویت، دین و تعلیم‌وتربیت بودند که با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و سپس گلوله‌برفی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع داده‌ای ادامه یافت. تحلیل داده‌ها براساس مراحل شش‌گانه تحلیل مضمون و از طریق بازخوانی مکرر مصاحبه‌ها، استخراج واحدهای معنایی، تولید کدهای اولیه، ادغام کدهای مشابه و سازمان‌دهی آن‌ها در مقوله‌های فرعی و مضامین اصلی انجام شد. یافته‌ها در سه مضمون اصلی سازمان یافت: «پراکندگی و تنش در نظام معنایی هویت»، «شکنندگی تعلق در بستر تربیت بیرونی و ناهماهنگ» و «گسست میان هویت اظهارشده و کنش روزمره». از منظر مشارکت‌کنندگان، ابهام در تعریف و نسبت مؤلفه‌های ملی و دینی، چندمنبعی و شخصی‌شدن هویت، ناهماهنگی پیام‌ها و عملکرد نهادهای تربیتی، تقلیل تربیت هویتی به آموزش رسمی و مناسکی، محدودشدن عاملیت نوجوان و فاصله میان باور، تعلق و رفتار، از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه‌اند. برآیند یافته‌ها نشان داد که مسئله مشترک در دو ساحت ملی و دینی، دشواری ایجاد پیوندی منسجم میان معنا، تعلق و کنش است. بر این اساس، برنامه‌های تربیت هویتی زمانی اثربخش‌تر خواهند بود که از انتقال یک‌سویه اطلاعات و رفتارهای نمادین فراتر روند و زمینه گفت‌وگو، انتخاب، تجربه معنادار، مشارکت واقعی نوجوانان و هماهنگی میان خانواده، مدرسه و رسانه را فراهم سازند. یافته‌ها بازتاب ادراک صاحب‌نظران است و نباید به‌منزله گزارش مستقیم وضعیت همه نوجوانان تلقی شود.

چکیده انگلیسی :

Adolescents’ national and religious identities are shaped through interactions among individual experiences, family, school, media, peer groups, and broader cultural and social transformations. This study aimed to understand and explain the challenges associated with national and religious identity among adolescent boys from the perspective of educational and cultural experts. A qualitative approach and thematic analysis were employed. The participants comprised 17 experts with educational, research, cultural, or executive experience related to adolescents, identity, religion, and education, who were selected through purposive and subsequently snowball sampling. Data were collected through in-depth semi-structured interviews, which continued until data saturation was reached. Data analysis followed the six phases of thematic analysis and involved repeated reading of the interviews, extraction of meaning units, generation of initial codes, integration of similar codes, and their organization into subcategories and overarching themes.

The findings were organized into three main themes: “fragmentation and tension within the identity meaning system,” “fragility of belonging in the context of externally imposed and inconsistent education,” and “the gap between expressed identity and everyday practice.” From the participants’ perspective, ambiguity in defining national and religious components and their relationship, the multiplicity and personalization of identity sources, inconsistencies between the messages and practices of educational institutions, the reduction of identity education to formal and ritual instruction, constraints on adolescent agency, and the gap between belief, belonging, and behavior were among the most significant challenges in this field. Overall, the findings indicated that the common issue across both national and religious domains is the difficulty of establishing a coherent connection among meaning, belonging, and action.

Accordingly, identity education programs are more likely to be effective when they move beyond the one-way transmission of information and symbolic behaviors and instead provide opportunities for dialogue, choice, meaningful experience, genuine adolescent participation, and coordination among family, school, and media. The findings reflect the perceptions of experts and should not be interpreted as a direct account of the situation of all adolescents.

منابع و مأخذ:

1-اسمیت، آنتونی دی. ناسیونالیسم: نظریه، ایدئولوژی، تاریخ. ترجمه منصور انصاری، ویراسته رضا خلیلی. تهران: تمدن ایرانی، وابسته به مؤسسه مطالعات ملی،1383
2-امینی و دادخواه تهرانی، «وضعیت هویت دینی دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم شهر اصفهان»، فصلنامه مطالعات ملی، ۱۴۰۳، ۱۳۷ـ۱۵۸
3-حجتی، زهرا، «مدارس چگونه هویت‌بخشی به دانش‌آموزان را انجام می‌دهند و شخصیت معلمان چه تأثیری بر شکل‌گیری هویت دانش‌آموزان دارد؟»، چهاردهمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۴۰۲، ۳۲۱۹ـ۳۲۲۸
4-خسروپناه ،عبدالحسین، حسینی ،اکرم السادات، آسیب ها و تهدید های معنویت نوجوانان در ایران: موانع و چالش های گفتمان سازی الگوی پیشرفت در جامعه، همایش الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، خرداد سال 1399، 257-270
5- خجسته، فردوس؛ عصاره، علیرضا؛ حاجیانی، ابراهیم؛ و عراقیه، علیرضا. بررسی چالش‌های هویت ملی در برنامه درسی دوره دوم متوسطه ایران، مطالعات مدیریت و رهبری در سازمان‌های آموزشی،1400، شماره 1، ۲۹ـ۵۱
6-خجسته، فردوس، علیرضا عصاره، ابراهیم حاجیانی، و علیرضا عراقیه.. «آینده‌پژوهی هویت ملی در نظام آموزشی ایران». مطالعات راهبردی فرهنگ، ۱۴۰۱،دوره ۲، شماره ۲، صص ۹ـ۲۸
7-رجایی، فرهنگ، مشکله هویت ایرانیان امروز: ایفای نقش در یک عصر یک تمدن و چند فرهنگ، نشر نی، چاپ دوم، 1403
8-صباغ، صمد و آرزو شالفروش شتربانی، «بررسی ابعاد هویتی؛ جهانی، ملی، قومی یا محلی و دینی دانش‌آموزان دوره متوسطه و عوامل مرتبط با آن»، مطالعات جامعه‌شناسی، دوره ۱، شماره ۱، زمستان ۱۳۸۷، ۶۷ـ۱۰۹
9- کاستلز، مانوئل، عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ؛ جلد دوم: قدرت هویت، ترجمه احد علیقلیان، افشین خاکباز و حسن چاوشیان، ویراسته علی پایا، تهران: طرح نو، 1380
10-منصوری، آرمین و عباسعلی سلیمانی خشاب، «مقایسه گرایش‌های شناختی، رفتاری و عاطفی هویت دینی دانش‌آموزان متوسطه دوم با ویژگی‌های دموگرافی مختلف مبتنی بر ارزش‌های تمدن اسلامی»، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، دوره ۴، شماره ۱، ۱۴۰۰، ۱۹۷ـ۲۳۰
11- مقصودی، مجتبی. «جایگاه هویت در پایان‌نامه‌های دانشجویی». مطالعات ملی، شماره ۳۱، سال 1386، صفحه 81-98
12-نیکروی، حمید، «ارزیابی هویت ملی دانش‌آموزان پایه ششم ابتدایی شهر یاسوج در سال تحصیلی ۱۳۹۲ـ۱۳۹۱»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم تربیتی، دانشگاه پیام نور، مرکز تهران جنوب، 1392
13-Avci, H., Baams, L., & Kretschmer, T. (2025). “A Systematic Review of Social Media Use and Adolescent Identity Development.” Adolescent Research Review, 10(2), 219–236.
14-Anderson, Benedict. (2006). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Revised Edition. London and New York: Verso.
15-Branje, S., de Moor, E. L., Spitzer, J., & Becht, A. I. (2021). “Dynamics of Identity Development in Adolescence: A Decade in Review.” Journal of Research
on Adolescence, 31(4), 908–927 16-Braun, Virginia, and Victoria Clarke. (2006). “Using Thematic Analysis in Psychology.” Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. DOI:
10.1191/1478088706qp063oa. 17-Castells, Manuel. (2010). The Power of Identity: The Information Age, Economy, Society, and Culture, Volume II. 2nd ed., with a new preface. Chichester:
Wiley-Blackwell. 18-De Lise, F., Luyckx, K., & Crocetti, E. (2024). “Identity Matters for Well-Being: The Longitudinal Associations Between Identity Processes and Well-Being in
Adolescents with Different Cultural Backgrounds.” Journal of Youth and Adolescence, 53, 910–926 19-Erikson, Erik H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton & Company
20-Gharaei, N., Fleischmann, F., & Phalet, K. (2024). “National Identity Development Among Minority Youth: Longitudinal Relations with National Fit Perceptions and School Belonging.” Journal of Youth and Adolescence, 53, 2746–2761.
21-Giddens, Anthony. (1991). Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age. Cambridge: Polity Press.
22-Hall, Stuart. (1990). “Cultural Identity and Diaspora.” In Jonathan Rutherford (Ed.), Identity: Community, Culture, Difference (pp. 222–237). London: Lawrence & Wishart.
23-Lopez, Amy B., Virginia W. Huynh, and Andrew J. Fuligni, “A Longitudinal Study of Religious Identity and Participation During Adolescence,” Child
Development, Vol. 82, No. 4, 2011, 1297–1309 24-Lincoln, Yvonna S. and Egon G. Guba, Naturalistic Inquiry, Beverly Hills, CA: SAGE Publications, 1985
25-Ng Tseung-Wong, Caroline, and Maykel Verkuyten, “Religious and National Group Identification in Adolescence: A Study among Three Religious Groups in Mauritius,” International Journal of Psychology, Vol. 48, No. 5, 2013, 846–857.
26-Pérez-Torres, Vanesa. (2024). “Social Media: A Digital Social Mirror for Identity Development during Adolescence.” Current Psychology, 43, 22170–22180. DOI: 10.1007/s12144-024-05980-z
27-Raiziene, Saule, Rasa Erentaite, Vilmante Pakalniskiene, Neringa Grigutyte, and Elisabetta Crocetti. (2022). “Identity Formation Patterns and Online Activities in Adolescence.” Identity, 22(2), 150–165. DOI: 10.1080/15283488.2021.1960839.
28-Smith, Anthony D. (1991). National Identity. London: Penguin Books.
29-Tajfel, Henri, and John C. Turner, “An Integrative Theory of Intergroup Conflict,” in William G. Austin and Stephen Worchel (eds.), The Social Psychology of
Intergroup Relations, Monterey, CA: Brooks/Cole, 1979, pp. 33–47