تدوین الگوی برنامه‌ریزی پیاده‌راه مذهبی با رویکرد نظریه داده‌بنیاد. مطالعه موردی محور حرم (حضرت معصومه(س) – مسجد مقدس جمکران، قم
محورهای موضوعی : شهرسازی اسلامی
ابوالفضل رضائی
1
,
حسین کلانتری خلیل آباد
2
,
مریم رزقی
3
1 - دانشجو
2 - استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی، جهاددانشگاهی
3 - گروه شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد آیت ا… آملی، آمل، ایران
کلید واژه: پیاده‌راه مذهبی, قم, جمکران, برنامه‌ریزی بومی, نظریه داده‌بنیاد,
چکیده مقاله :
محور حرم مطهر حضرت معصومه (س) تا مسجد مقدس جمکران در شهر قم، به‌عنوان یکی از پرترددترین مسیرهای زیارتی کشور، با وجود جایگاه ممتاز مذهبی و اجتماعی، فاقد الگوی جامع و یکپارچه‌ای برای برنامه‌ریزی بومی و متناسب با ویژگی‌های اقلیمی و مدیریتی مسیر و سامان‌دهی حرکت پیاده زائران است. این محور با عرض تقریبی نود متر و نقش شریانی، در مناسبت‌هایی نظیر نیمه شعبان، پذیرای شمار زیادی از زائران پیاده است. احداث بلوار نیز با انتقاداتی درباره نقض سلسله‌مراتب دسترسی، تأثیر بر سازمان فضایی و میراثی بافت تاریخی قاجار و بروز مداخلات کالبدی گسترده همراه بوده است. پژوهش حاضر با هدف تدوین الگوی مطلوب برنامه‌ریزی پیاده‌راه مذهبی در این محور و با بهره‌گیری از رویکرد نظریه داده‌بنیاد انجام شده است. داده‌ها از طریق سی مصاحبه نیمه‌ساخت‌یافته با مدیران شهری، متولیان مذهبی، کارشناسان ترافیک، کسبه، ساکنان و زائران، مشاهده نظام‌مند میدانی در شرایط عادی و اوج تقاضا و بررسی اسناد و طرح‌های شهری گردآوری شدند. نمونه‌گیری هدفمند تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت و داده‌ها با نرم‌افزار MAXQDA و طی کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها نیز با بازبینی مشارکت‌کنندگان، هم‌اندیشی همتایان و ممیزی پژوهش تقویت شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که ارتقای کیفیت مسیرهای زیارتی صرفاً اقدامی کالبدی نیست، بلکه فرآیندی میان‌رشته‌ای و چندنهادی است که به هم‌افزایی نهادهای مدیریتی، مذهبی و اجتماعی نیاز دارد. مدل مفهومی پژوهش، مؤلفه‌های اقلیمی و کالبدی، اجتماعی و فرهنگی، خدماتی، مدیریتی و فناورانه را به‌عنوان ابعاد اصلی برنامه‌ریزی پیاده‌راه مذهبی در شهرهای زیارتی معرفی می‌کند.
The corridor connecting the Holy Shrine of Hazrat Masoumeh (SA) to the Holy Jamkaran Mosque in Qom is one of the most heavily trafficked pilgrimage routes in Iran. Despite its prominent religious and social significance, it lacks a comprehensive and integrated framework for context-sensitive planning that addresses the corridor’s climatic and managerial characteristics and organizes pilgrims’ pedestrian movement. With an approximate width of 90 meters and an arterial function, the corridor accommodates large numbers of pilgrims on foot during major religious occasions, particularly the mid-Sha'ban celebrations. However, the construction of the boulevard has been accompanied by criticism concerning disruptions to the hierarchy of access, impacts on the spatial organization and heritage of the historic Qajar urban fabric, and extensive physical interventions. This study aims to develop an appropriate planning model for a religious pedestrian corridor along this route, employing a grounded theory approach. Data were collected through 30 semi-structured interviews with urban managers, religious authorities, traffic experts, business owners, residents, and pilgrims; systematic field observations under both normal and peak-demand conditions; and an examination of urban planning documents and schemes. Purposive sampling continued until theoretical saturation was achieved. The data were analyzed using MAXQDA through open, axial, and selective coding. The credibility of the findings was further enhanced through member checking, peer debriefing, and research auditing. The findings indicate that improving the quality of pilgrimage routes is not merely a physical intervention, but rather an interdisciplinary and multi-institutional process requiring synergy among managerial, religious, and social institutions. The conceptual model identifies climatic and physical, socio-cultural, service-related, managerial, and technological components as the principal dimensions of planning religious pedestrian corridors in pilgrimage cities.
رهنمایی، محمدتقی و شاه‌حسینی، پروانه. (۱۳۸۵). فرآیند برنامه‌ریزی شهری ایران. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها سمت.
Almusawi, A., Kheyroddin, R., & Alalhesabi, M. (2024). The impact of the mega-event on urban morphology: Arbaeen event in Al-Najaf as a case study. Frontiers of Architectural Research, 14(2), 381-425. https://doi.org/10.1016/j.foar.2024.08.006
Amerzadeh, M., & Tabatabaee, S. S. (2025). A qualitative study on operational challenges of Iranian affiliated mobile health clinics in Iraq during Arbaeen. Scientific Reports, 15, Article 38935. https://doi.org/10.1038/s41598-025-22820-7
Aminzadeh, B., & Rezabeigisani, R. (2020). Social creativity and place (re)production: Tarbiat pedestrian route in Tabriz, Iran. ICONARP International Journal of Architecture and Planning. https://doi.org/10.15320/ICONARP.2020.130
Carmona, M. (2011). Public Places Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design (3rd ed.). Routledge.
Corbin, J., & Strauss, A. (1990). Grounded theory research: Procedures, canons, and evaluative criteria. Qualitative Sociology, 13(1), 3–21. https://doi.org/10.1007/BF00988593
Corbin, J. M., & Strauss, A. L. (2015). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage publications.
Cowan, R. (2005). The Dictionary of Urbanism. Streetwise Press.
Dang, H.-T., Gaudou, B., & Verstaevel, N. (2024). A literature review of dense crowd simulation. Simulation Modelling Practice and Theory, 134, 102955. https://doi.org/10.1016/j.simpat.2024.102955
Gehl, J. (2010). Cities for People. Island Press.
Golrokh, S., & Pakzad, J. (2015). Disruptions in Place Attachment Sense of Place in Pedestrianized 17th Shahrivar Street. Soffeh, 25(3), 65–80.
Moulaei, K., Bastaminejad, S. & Haghdoost, A. Health challenges and facilitators of arbaeen pilgrimage: a scoping review. BMC Public Health, 24, 132 (2024). https://doi.org/10.1186/s12889-024-17640-9
Karthika, P. S., Kedar, V., & Verma, A. (2022). A walk accessibility-based approach to assess crowd management in mass religious gatherings. Journal of Transport Geography, 104, 103443. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2022.103443
Huang, S., Ji, J., Wang, Y., Li, W., & Zheng, Y. (2023). A machine vision-based method for crowd density estimation and evacuation simulation. Safety Science, 167, 106285. https://doi.org/10.1016/j.ssci.2023.106285
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
López, L., Lois González, R. C., & Castro Fernández, B. M. (2018). Spiritual tourism on the way of Saint James: The current situation. Tourism Management Perspectives, 25, 225–234. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2017.07.015
Makkonen, T., & Inkinen, T. (2024). Inclusive smart cities? Technology-driven urban development and disabilities. Cities, 154, 105334. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105334
O’Connor, C., & Joffe, H. (2020). Intercoder reliability in qualitative research: Debates and practical guidelines. International Journal of Qualitative Methods, 19, 1–13. https://doi.org/10.1177/1609406919899220
Rahnama, M. R., & Bazargan, M. (2021). Identifying routes with walkability potential in Mashhad Metropolis using SDA method and new urbanism approach. Journal of Geographical Data (Sepehr), 29(116), 181–203. https://doi.org/10.22131/sepehr.2021.242868
Senanayake, G. P. D. P., Kieu, M., Zou, Y., & Dirks, K. (2024). Agent-based simulation for pedestrian evacuation: A systematic literature review. International Journal of Disaster Risk Reduction, 111, 104705. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2024.104705
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
Talebsafa, S., Taheri Shahraeini, M., Yang, X., & Rabiei, M. (2023). Impact of Providing Shade on Outdoor Thermal Comfort during Hot Season: a Case Study of a University Campus in Cold Semi-arid Climate. Renewable Energy Research and Applications, 4(2), 209–224. https://doi.org/10.22044/rera.2022.12254.1169
Tavan, A., Dehghani Tafti, A., Nekoie-Moghadam, M., Ehrampoush, M. H., Vafaei Nasab, M. R., & Tavangar, H. (2020). Public health risks threatening health of people participating in mass gatherings: A qualitative study. Indian Journal of Public Health, 64(3), 242–247. https://doi.org/10.4103/ijph.IJPH_305_19
Teshnehdel, S., Akbari, H., Di Giuseppe, E., & Brown, R. D. (2020). Effect of tree cover and tree species on microclimate and pedestrian comfort in a residential district in Iran. Building and Environment, 178, 106899. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2020.106899
Yamin, M. (2019). Managing crowds with technology: Cases of Hajj and Kumbh Mela. International Journal of Information Technology, 11(2), 229–237. https://doi.org/10.1007/s41870-018-0266-1