بازآفرینی هویتی باغات کلان‌شهرها براساس اصول اخلاقی جهان‌بینی‌های مذهبی
محورهای موضوعی : شهرسازی اسلامی
مرجان کریم‌پور شیرازی
1
,
حسین کلانتری خلیل‌آباد
2
,
محمدرضا رضایی
3
1 - دانشجوی دکتری گروه شهرسازی دانشکده مهندسی، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران.
2 - استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی، جهاددانشگاهی، تهران، ایران.
3 - استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران.
کلید واژه: بازآفرینی هویتی, کلان شهرها, اصول اخلاقی, جهان بینی های مذهبی,
چکیده مقاله :
تخریب گسترده باغات کلان‌شهرها در دهه‌های اخیر، طراحی و اجرای دامنه وسیعی از طرح‌ها، برنامه‌ها و اقدامات را به‌دنبال داشته که تحت تأثیر ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، رویکردهای متفاوتی از حفاظت مبتنی بر توسعه پایدار تا رشد اقتصادی سودمحور را دربرمی‌گیرند و پیامدها و واکنش‌های مختلفی را ایجاد کرده‌اند. در این میان، بازآفرینی به‌عنوان رویکرد دربرگیرندۀ ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی، با تأکید بر نقش هویت در بازتعریف جایگاه باغات، مورد توجه این پژوهش قرار گرفته است.
هدف پژوهش، بررسی مقایسه‌ای خاستگاه مذهبیِ نگرش و رفتار نسبت به باغات کلان‌شهرها و تأثیرات آن بر شکل‌گیری و تحولات این باغات و استخراج اصول جهان‌بینی مذهبی بازآفرینی باغات کلان‌شهرهاست. سؤال اصلی پژوهش یافتن ارتباط میان نگرش ادیان و رفتار انسان‌ها با باغات و نحوه شکل‌گیری این ارتباط در بستر تاریخ و شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و اقلیمی است.
پژوهش کیفی با روش اسنادی - کتابخانه‌ای و رویکرد تطبیقی انجام شده است؛ مفاهیم شکل‌دهندۀ نگرش به باغات، فرآیند شکل‌گیری، نقش و کارکرد آنها و تعامل باغات با کلان‌شهرها، از دیدگاه مذاهب مختلف و در ادوار تاریخی تحت تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و اقلیمی بررسی و تحلیل شده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد نگرش‌های مذهبی در شکل‌دهی به معنا، جایگاه، نقش و کارکرد باغ و رابطه آن با محیط شهری مؤثر بوده و این روابط در تعامل با شرایط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و اقلیمی در طول زمان دستخوش تحول شده‌اند. براین‌اساس، احیاء و بازتفسیر ارزش‌های گذشته می‌تواند مبنایی برای تدوین اصول بازآفرینی باغات کلان‌شهری در شرایط معاصر باشد.
پژوهش در پیوند دادن مطالعه تطبیقی جهان‌بینی‌های مذهبی و تحولات باغات با رویکرد بازآفرینی کلان‌شهرها و استخراج اصول مبنا برای بازخوانی ارزش‌های گذشته در مواجهه با چالش معاصر تخریب باغات است.
Problem Statement: The extensive destruction of metropolitan gardens in recent decades has led to the development and implementation of a wide range of plans, programs, and actions. Influenced by economic, social, cultural, and political factors, these initiatives encompass diverse approaches, ranging from sustainable development-based conservation to profit-driven economic growth, and have generated varied consequences and reactions. In this context, regeneration, as an approach integrating economic, social, and environmental dimensions while emphasizing the role of identity in redefining the status of gardens, forms the focus of this study.
Objectives and Research Question: The study aims to comparatively examine the religious origins of attitudes and behaviors toward metropolitan gardens, their effects on the formation and transformation of these gardens, and the extraction of principles derived from religious worldviews for garden regeneration. The central research question is: What is the relationship between religious attitudes and human behavior toward gardens, and how has this relationship evolved within the contexts of history and economic, social, political, and climatic conditions?
Research Method: This qualitative study employs a documentary-library research method and a comparative approach. It analyzes the concepts shaping attitudes toward gardens, their formation processes, roles and functions, and their interaction with metropolitan contexts, examining these elements from the perspectives of various religious traditions and across historical periods, while considering the influence of economic, social, political, and climatic factors.
Findings and Conclusions: The findings indicate that religious attitudes have influenced the meaning, status, roles, and functions of gardens, as well as their relationship with the urban environment. These relationships have undergone transformations over time through their interaction with economic, social, political, and climatic conditions. Accordingly, the revival and reinterpretation of past values can provide a basis for formulating principles for the regeneration of metropolitan gardens under contemporary conditions.
Originality: This research links the comparative study of religious worldviews and the transformations of gardens with a metropolitan regeneration approach and derives fundamental principles for reinterpreting past values in addressing the contemporary challenge of garden destruction.
احمدی، حسام‌الدین؛ صالحی کاخکی، احمد و نوروززاده چگینی، ناصر. (1395). مقدمه‌ای بر مطالعه و شناخت باغ‌های اردشیرخوره (گور) در دوره ساسانی و اوایل اسلامی. اثر، 37 (75)، 3-18.
اخوان مقدم، زهره و حاجی‌ابوالقاسم دولابی، فاطمه. (1397). معناشناسی واژه طوبی با تکیه بر محور هم‌نشینی و جانشینی. پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، 7 (2)، 67-84.
امان‌اللهی بهاروند، اسکندر. (1392). تأثیر فرهنگ بر انسان و طبیعت، شیوۀ زیست انسانی و پیامدهای آن. تهران: آگاه.
انصافی، مصطفی و احمدوند، شجاع. (1398). دین و دولت در عهد ساسانی؛ درآمدی بر الهیات سیاسی زرتشت. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 11 (1)، 34-54.
بامداد، علی و مهرابی، محمد. (1396). مروری بر مفاهیم باغ ایرانی از منظر قرآن. کنفرانس پژوهش‌های معماری و شهرسازی اسلامی و تاریخی ایران.
بمانیان، محمدرضا؛ انصاری، مجتبی؛ نقره‌کار، عبدالحمید و وثیق، بهزاد. (1390). حکمت عناصر معماری منظر در بهشت قرآنی با تأکید بر سوره مبارکه الرحمن. صفه، 21 (53)، 5-14.
ترابی، زهره و اسدی، شهرام. (1397). نمود عینی عرفان و وحدت وجود در باغ ایرانی (مورد مطالعه باغ تخت شیراز). عرفان اسلامی، 55.
جوادی آملی، عبدالله. (1396). مفاتیح‌الحیات. قم: مرکز نشر اسراء.
حاجتی شورکی، سیدمحمد و حسینی قلعه‌بهمن، سیداکبر. ( 1395). بررسی حقیقت مرگ در دین زرتشت. معرفت ادیان، 7 (3)، 115-132.
حمزه‌نژاد، مهدی؛ سعادت‌جو، پریا و انصاری، مجتبی. (1393). بررسی تطبیقی باغ‌سازی ایران در دوران ساسانی و اسلامی براساس توصیف‌های بهشتی. مطالعات معماری ایران، شماره، 3 (5)، 57-79.
خراشادی، شکوه و باصفا، حسن. (1396). معناکاوی نوسانات مذهبی نمود‌یافته در نگارکندهای صخره‌ای ساسانی. پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 7 (14)، 103–122. https://doi.org/10.22084/nbsh.2017.7757.1341.
ذوالفقاریان، فاطمه. (1400). پدیدار زیست‌محیطی در اندیشه سیاسی ایران باستان. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 13 (3)، 131-156. https://doi.org/10.22035/isih.2021.37.
سلگی، محسن و احمدوند، شجاع. (1397). نسبت آرمان و واقعیت در اندیشه سیاسی زرتشت، مانی و مزدک در دوره ساسانی. پژوهشنامه علوم سیاسی، 13 (2)، 7-32.
صادقی فدکی، سیدجعفر. (1395). پژوهشی در قواعد فقهی قرآن و گستره آن. پژوهش‌های فقهی، 12 (1)، 37-72. https://doi.org/10. 22059/jorr.2016.58012.
طشت‌زر، فریبا؛ حیدری، حسین و روحانی رصاف، جواد. (1391). دین و مدرنیته از نگاه آنتونی گیدنز. پژوهشنامه ادیان، 6 (11)، 91-116.
عابدی سروستانی، احمد؛ شاه‌ولی، منصور و محقق داماد، سیدمصطفی. (1386). ماهیت و دیدگاه‌های اخلاق زیست‌محیطی با تأکید بر دیدگاه اسلامی. اخلاق در علوم و فناوری، 2 (1 و 2)، 59-72.
عرب، حسنعلی و صادقی، حسین. 1392. برآورد درآمدهای مالیاتی دولت ساسانی (براساس مدارک باستان‌شناسی و منابع تاریخی). پژوهشنامه تاریخ، 8 (32)، 89-111.
عروج‌نیا، پروانه و هوشنگی، لیلا. (1395). متون دینی زرتشتی و محیط‌زیست: نقش انسان در آبادانی زمین و طبیعت. پژوهشنامه ادیان، 10 (20)، 111-131.
علیزاده شوشتری، عباس؛ شبیری، سیدمحمد؛ جمشیدی‌راد، محمدصادق و محمدی، ناصر. (1398). مدل ادب محیط زیست و تبیین اهداف آموزش محیط زیست براساس دیدگاه اسلامی «مادر بودن زمین». مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، 4 (14)، 69-106. https://doi.org/10.29252/qaiie.4.4.69.
فرشچیان، امیرحسین و شجاری، مرتضی. (1396). بررسی و نقد دیدگاه دکتر نصر در باب معماری اسلامی و ویژگی‌های آن. حکمت معاصر، 8 (3)، 91-110.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1390). الهیات محیط‌زیست (گزارشی از آرمان‌شهر علامه اقبال لاهوری). اخلاق زیستی، 1 (1)، 171-192. https://doi.org/10.22037/bioeth.v1i1.14018.
مسعودی‌فر، امید. (1396). سرآغاز کشاورزی نظام‌مند در ایران براساس تحقیقات باستان‌شناسی و مرور وضعیت آن در دوران تاریخ باستانی. باستان‌شناسی ایران، 13، 46-61.
مشهدي‌زاده دهاقانی، ناصر. (1390). تحلیلی از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
نصر، سیدحسین. (1385). در جست‌وجوی امر قدسی: گفت‌وگوی رامین جهانبگلو با سیدحسین نصر. ترجمه سیدمصطفی شهرآیینی. تهران: نشر نی.
نقره‌کار، عبدالحمید؛ حمزه‌نژاد، مهدی و رنجبرکرمانی، علی‌محمد. (1388). درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: پیام سیماگران.
Abu Sayem, M. (2018). Religious Understanding of Nature and Influence of Geographical Environment on Shaping Religious Beliefs and Practices within Christianity and Islam. KARSA: Journal of Social and Islamic Culture, 26(2), 195-214. https://doi.org/10.19105/karsa.v26i2.1777.
Albritton Jonsson, F. (2012). The Industrial Revolution in the Anthropocene. The Journal of Modern History, 84(4), 1023-1040. https://doi.org/10.1086/666049.
Attfield, R. (1983). Christian Attitudes to Nature. Journal of the History of Ideas, 44(3), 369-386. https://doi.org/10.2307/2709172.
Botica, A. (2013). Weather, Agriculture, and Religion in the Ancient Near East and in the Old Testament. Perichoresis, 11(1), 97-124. https://doi.org/10. 2478/perc-2013-0005.
Certomà, C. & Tornaghi, C. (2015). Political Gardening: Transforming Cities and Political Agency. Local Environment, 20(10), 1123-1131. https://doi.org/10.1080/13549839.2015.1053724.
Chidester, D. (2018). World Religions in the World. Journal for the Study of Religion, 31(1), 41-53. https://doi.org/10.17159/2413-3027/2018/v31n1a2.
Count of Bethlen, S. (2018). The Role of Calvinism in the Development of Modern Economy. Civic Review, 14(Special Issue), 352-366. https://doi.org/10.24307/psz.2018.0423.
Dandamayev, M. A. (1997). Economy III. In the Achaemenid Period. Encyclopaedia Iranica, 8(1), 101-104.
Ekinci, Z. & Sağlam, H. (2016). Meanings and Social Roles of the Republic Period Urban Parks in Ankara. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 216, 606-613. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.12.038.
Fakour, M. (2000). Garden V. Achaemenid Period. Encyclopaedia Iranica, X(3), 297-298.
Gare, A. 1996. Nihilism Inc. Environmental Destruction and the Metaphysics of Sustainability. Como, NSW, Australia: Eco-Logical Press.
Golombek, L. (2000). Garden VI. Islamic Period. Encyclopaedia Iranica, X(3), 298-305.
Gottlieb, R. S. (2006). Introduction: Religion and Ecology—What Is the Connection and Why Does It Matter? In: Taylor, B. (ed.). The Oxford Handbook of Religion and Ecology. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195178722.003.0001.
Güner, S. (2018). Evaluation of the Evolution of Green Management with a Kuhnian Perspective. Business Research, 309-328. https://doi.org/10.1007/s40685-017-0049-8.
Hackett, C., Stonawski, M., Tong, Y., Kramer, S., Shi, A. F., & Fahmy, D. (2025). How the global religious landscape changed from 2010 to 2020. Pew Research Center. https://doi.org/10.58094/fj71-ny11.
Harvey, R. (2020. Qur’anic Values and Modernity in Contemporary Islamic Ethics. In: Hashas, M. & al-Khatib, M. (eds.). Islamic Ethics and the Trusteeship Paradigm: Taha Abderrahmane’s Philosophy in Comparative Perspectives. Leiden: Brill: 150-169. https://doi.org/10.1163/9789004438354_009.
Hesamifar, A. (2012. Islamic Ethics and Intrinsic Value of Human Being. Journal of Philosophical Investigations, 6(11), 109-119.
Jain, P. (2025). Farming and Flora in Jainism. Worldviews: Global Religions, Culture, and Ecology, 29(2), 1–10. https://doi.org/10. 1163/15685357-02902006.
Janick, J. (2013). Horticulture and Art. In: Dixon, G. R. & Aldous, D. E. (eds.). Horticulture: Plants for People and Places. Dordrecht: Springer: 1197-1223. https://doi.org/10.1007/978-94-017-8560-0_10.
Jenkins, W. & Chapple, C. K. (2011). Religion and Environment. Annual Review of Environment and Resources, 36, 441-463. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-042610-103728.
Kamali, M. H. (2012). Environmental Care in Islamic Teaching. ICR Journal, 3(2), 261-283. https://doi.org/10.52282/icr.v3i2.555.
Koehrsen, J., Blanc, J. & Huber, F. (2022). How “green” can religions be? Tensions about religious environmentalism. Zeitschrift für Religion, Gesellschaft und Politik, 6(1), 43–64. https://doi.org/10.1007/s41682-021-00070-4.
Lapperre, P. E. (1992). Man, Technology, Society and Development: From the Hunters and Gatherers to the First Industrial Revolution 3. 5 Million Years Ago until AD 1760. Doctoral Dissertation, Technische Universiteit Eindhoven. https://doi.org/10.6100/IR388064.
Lumbard, J. E. B. (2013). Seyyed Hossein Nasr on Tradition and Modernity In: Tradition and Modernity: Christian and Muslim Perspectives. Washington, DC: Georgetown University Press: 177-184.
Mahdizadeh, S. (2014). Historical Gardens in Transition in 20th Century Iran: A Critical Analysis of Garden Conservation. PhD Thesis, University of Sheffield.
Mahmoudi Farahani, L.; Motamed, B. & Jamei, E. (2016). Persian Gardens: Meanings, Symbolism, and Design. Landscape Online, 46, 1-19. https://doi.org/10.3097/LO.201646.
Markwith, Z. (2009). Muslim Intellectuals and the Perennial Philosophy in the Twentieth Century. Sophia Perennis, 1(1), 39–98.
Mashhadi Moghaddam, S. N. & Rafieian, M. 2019). Tears and Smiles in the Urban Protests against Local Decisions: Searching for Footprint of Power in Urban Management (Evidence from Tehran). Heliyon, 5(2), e01214. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2019.e01214.
Mayer, M. (2017). Whose City? From Ray Pahl’s Critique of the Keynesian City to the Contestations around Neoliberal Urbanism. The Sociological Review, 65(2), 168-183. https://doi.org/10.1111/1467-954X.12414.
Md Jani, H. H. & Harun, N. Z. (2018). The Physical Characteristics of the Islamic Garden and the Importance of the Concept in Malaysia. Planning Malaysia, 16(4), 208-219. https://doi.org/10.21837/pm.v16i8.551.
Mumford, L. (1970). The Culture of Cities. New York: Harcourt Brace Jovanovich.
Park, C. (2004). Religion and Geography. In: Hinnells, J. R. (ed.). Routledge Companion to the Study of Religion. London: Routledge: 1-20.
Peoples, H. C.; Duda, P. & Marlowe, F. W. (2016). Hunter-Gatherers and the Origins of Religion. Human Nature, 27(3), 261-282. https://doi.org/10.1007/s12110-016-9260-0.
Pew Research Center. (2012). The global religious landscape. Pew Research Center.
Savage, V. R. (2006). Ecology Matters: Sustainable Development in Southeast Asia. Sustainability Science, 1(1), 37-63. https://doi.org/10.1007/s11625-006-0002-9.
Schilpzand, A. & de Jong, E. (2021). Work Ethic and Economic Development: An Investigation into Weber’s Thesis. European Journal of Political Economy, 66, 101958. https://doi.org/10.1016/j.ejpoleco.2020.101958.
Schmelzkopf, K. (1995). Urban Community Gardens as Contested Space. Geographical Review, 85(3), 364-381. https://doi.org/10.2307/215279.
Shaked, S. (2007). The Iranian Canon of Scriptures and Writings. In: Vahman, F. & Pedersen, C. V. (eds.). Religious Texts in Iranian Languages. Copenhagen: Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, Historiske-filosofiske Meddelelser 98: 11-28.
Shaw, J. (2016). Religion, ‘Nature’ and Environmental Ethics in Ancient India: Archaeologies of Human/Non-Human Suffering and Well-Being in Early Buddhist and Hindu Contexts. World Archaeology, 48(4), 517-543. https://doi.org/10.1080/00438243.2016.1250671.
Stronach, D. (1990). The Garden as a Political Statement: Some Case Studies from the Near East in the First Millennium B. C. Bulletin of the Asia Institute, 4, 171-180.
Svizzero, S. & Tisdell, C. A. (2016). Economic Evolution, Diversity of Societies and Stages of Economic Development: A Critique of Theories Applied to Hunters and Gatherers and Their Successors. Cogent Economics & Finance, 4(1), 1-18. https://doi.org/10.1080/23322039.2016.1161322.
Taylor, B. (2009). Dark Green Religion: Nature Spirituality and the Planetary Future. Berkeley, CA: University of California Press. https://doi.org/10.1525/9780520944459.
Tirosh-Samuelson, H. (2001). Nature in the Sources of Judaism. Daedalus, 130(4), 99-124.
UN-Habitat. (2022). Urban Regeneration as a Tool for Inclusive and Sustainable Recovery: Final Report of the Expert Group Meeting on Urban Regeneration as a Tool for Inclusive and Sustainable Recovery. UN-Habitat.
Verschuuren, B.; Mallarach, J. -M.; Bernbaum, E.; Spoon, J.; Brown, S.; Borde, R.; Brown, J.; Calamia, M.; Mitchell, N.; Infield, M. & Lee, E. (2021). Cultural and Spiritual Significance of Nature: Guidance for Protected and Conserved Area Governance and Management. Best Practice Protected Area Guidelines Series, 32. Gland: IUCN. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2021.PAG.32.en.
Vincenti, D. (2017). “Green” Islam and Social Movements for Sustainability: Socio-Ecological Transitions in the Muslim World. Doctoral Dissertation, LUISS University Guido Carli, Rome.
Vogel, D. (2001a). How Green Is Judaism? Exploring Jewish Environmental Ethics. Business Ethics Quarterly, 11(2), 349-363. https://doi.org/10.2307/3857753.
Vogel, D. (2001b). The Protestant Ethic and the Spirit of Environmentalism: The Cultural Roots of Green Politics and Policies. Working Paper, Haas School of Business, University of California, Berkeley. September.
Watling, T. (2009). Ecological Imaginations in the World Religions: An Ethnographic Analysis. London: Continuum.
White, L. (1967). The Historical Roots of Our Ecologic Crisis. Science, 155, 1203-1207.
Zachhuber, J. (2017). Martin Luther and Modernity, Capitalism, and Liberalism. Oxford Research Encyclopedia of Religion. Oxford University Press: 1–29. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199340378.013. 301.
Zafirovski, M. (2019). A Neglected Gap in the Weber Thesis? The Long Economic Lag of Capitalism from Protestantism. Social Science Information, 58(1), 3-56. https://doi.org/10.1177/0539018419838492.
Zaleha, B. D. & Szasz, A. (2015). Why Conservative Christians Don’t Believe in Climate Change. Bulletin of the Atomic Scientists, 71(5), 19-30. https://doi.org/10.1177/0096340215599789.