تطور اجتماعی تجددخواهی در دوره ناصری و موانع تحقق آن
الموضوعات : اخلاق و تربیت اسلامیعلی رضا بیکدلی 1 , علی بیگدلی 2 , مجید رضا رجبی 3
1 - دانشجوی مقطع دکتری، گروه تاریخ، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 - استاد، گروه تاریخ، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 - استادیار، گروه تاریخ، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
الکلمات المفتاحية: تجددخواهی, ناصرالدین شاه, ملکم خان, سپهسالار, استبداد.,
ملخص المقالة :
پیدایش تمدن جدید و گسترش آن به وسیله استعمار، به اجبار، نوسازی و تجددخواهی را بر جوامع شرقی از جمله ایران تحمیل کرد، اما نوسازی اجباری بجای پایه‌گذاری تمدن جدید به دوگانگی و التقاط تمدنی منجر شد. رفع این نقیصه جز با تجدد اختیاری و دریافت کامل آن امکان پذیر نبود. انتقال تمدن جدید، بدون الگو و طرح معین عملی و نظری ممکن نمی شد. و از طرفی خود ناصرالدین شاه نیز، ازکلیت تمدن غرب درک و تصور ذهنی مشخصی نداشت و اقدامات تجددخواهانه او بر اساس طرح معینی در نظر و عمل آغاز نشد و هدف او بیشترکسب تجدد ابزاری و ظاهری بود. آنچه در این مقاله مورد توجه است اینکه چه عواملی مانع تحقق تجددخواهی در ایران دوره ناصری شد؟ یافته های پژوهش که با روش توصیفی و تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای گرد آمده، حاکی از آن است که بدنبال زوال فرهنگ و اندیشه سیاسی در ایران، اندیشه تجدد در مناسباتی که بر شالوده آن استوار شده بود، با اندیشه سنتی در تعارض بود، غفلت از عوامل درون زا، دیرینگی و مشروعیت استبداد، فقر، بیسوادی و درماندگی عمومی، تعارض منافع کشورهای مسلط و مداخله گر در سرنوشت کشور با تجدد و ترقی ایران، مانع تحقق تجددخواهی در این دوره شد.
آدمیت، فریدون، (1351)، اندیشه ترقی و حکومت قانون عصر سپهسالار، تهران، خوارزمی
---،-----، (1362)، امیرکبیر وایران، تهران، انتشارات خوارزمی
---،-----، (1340)، فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت، تهران، انتشارات سخن
---------، (1362)، مقالات تاریخی، تهران، انتشارات دماوند
آشوری، داریوش، (1377)، ما و مدنیت، تهران، موسسه فرهنگی صراط
ابن اسفندیار، (613) (1320)، محمدبن حسین، تاریخ طبرستان،ج 1 تصحیح عباس اقبال، تهران، چاپخانه مجلس (خاور)
ابوطالب خان، میرزا، (1373)، مسیر طالبی، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
استرآبادی، میرزامهدی خان، (1341) جهانگشای نادری، به اهتمام عبدالله انوار، تهران، چاپ بهمن
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، (1375)، خلسه یا خوابنامه، به کوشش محمود کتیرائی، تهران، انتشارات توکا
امین الدوله، میرزاعلی خان، (1341)، خاطرات سیاسی امین الدوله، بکوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، شرکت کتاب های ایران
امینی، علی، (1358)، بیست سال پس از مرگ امیر کبیر ( کشف الغرایب1287) به تصحیح فضل اله گرکانی، تهران، اقبال
بشیریه، حسین، (1380)، موانع توسعه سیاسی در ایران، تهران، انتشارات گام نو
--------، (1391)، تاریخ اندیشه های سیاسی در قرن بیستم (اندیشه های مارکسیستی) تهران، انتشارات نی
بیانی، شیرین، (1370)، دین و دولت در ایران عهد مغول، ج 1، تهران، مرکز نشر دانشگاهی
بیگدلی، علی، (1394)، تاریخ اروپا در قرون جدید، تهران، دانشگاه پیام نور
ترنزیو، پیوکارلو، (1364)، رقابت های روس و انگلیس در ایران، ترجمه عباس آذرین، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی
توکلی طرقی، (1381)، محمد، تجدد بومی و باز اندیشی تاریخ، تهران، نشرتاریخ ایران
جهانبگلو و بهنام، رامین،جمشید، (1382)، تمدن و تجدد، تهران، نشرمرکز
جمال زاده، محمدعلی، (1372)، تاریخ روابط روس و ایران، تهران، انتشاراتی موقوفات ایرج افشار
حائری، عبدالهادی، (1372)، نخستین رویارویی اندیشه گران ایرانی با دو رویه تمدن بورژوازی غرب، تهران، انتشارات امیرکبیر
خان ملک ساسانی، احمد، (1379)، سیاستگران دوره قاجار، ،تهران، انتشارات مگستان
خاوری شیرازی، فضل الله بن عبدالنبی، (1383)، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح عبدالحسین زرگری نژاد، تهران، نشر روزنامه ایران
خورموجی، محمد جعفر، (1345)، حقایق الاخبارناصری(تاریخ قاجار) به کوشش حسین خدیوجم، تهران،
رئیس نیا، رحیم، (1374)، روابط ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم، ج 1، تبریز، نشر ستوده
زرگری نژاد، غلامحسین، (1398)، اندیشه وسیاست در ایران قاجار، ج 1 تهران، نگارستان اندیشه
دو راکه ویلتس، (1353)، سفیران پاپ به دربار خانان مغول، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران انتشارات خوارزمی
دولت آبادی، یحیی، (1362)، حیات یحیی، جلد اول، تهران، انتشارات عطار
طباطبایی، سیدجواد، (1380)، تاملی بر نظریه انحطاط ایران، تهران، انتشارات نگاه معاصر
طالبوف، عبدالرحیم، (1347)، مسالک المحسنین، شرکت سهامی کتابهای جیبی
ظل السلطان، مسعود میرزا، (1368)، خاطرات ظل السلطان، ج2، تصحیح حسن خدیوجم، تهران، انتشارات اساطیر
دنبلی، عبدالرزاق مفتون، (1383)، مآثر السلطانیه، تصحیح عبدالحسین زرگری نژاد، تهران، موسسه انتشاراتی روزنامه ایران
فروغی، محمدعلی، (1384)، سیرحکمت در اروپا، تهران، انتشارات زوار
فلسفی، نصراله، تاریخ روابط ایران و اروپا در دوره صفویه، تهران، چاپخانه ایران
فوران، جان، (1380)، مقاومت شکننده، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا
قزوینی، محمد، (1342)، یادداشت های قروینی، به کوشش ایرج افشار، ج 7، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
کرزن، جرج، (1347)، ایران و قضیه ایران، ج اول، ترجمه وحید مازندرانی، تهران، انتشارات علمی وفرهنگی
کسروی، احمد، (1363)، تاریخ مشروطه، جلد اول، تهران، انتشارات امیرکبیر
لمبتون، آ. ک. س، (1375)، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، مشهد، انتشارات جاودان خرد
ماله،آلبر و ایزاک، ژول، (1388)، تاریخ قرن هیجدهم، انقلاب کبیرفرانسه، ترجمه رشید یاسمی، تهران، امیرکبیر
محمود، محمود، (1353)، تاریخ روابط سیاسی ایران وانگلیس در قرن 19، ج1، تهران، انتشارات اقبال
مستشارالدوله، میرزا یوسف خان، (1387)، یک کلمه، به کوشش باقر مومنی
مستوفی، عبدلله، (1388)، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی واداری دوره قاجاریه، تهران، انتشارات زوار
معیرالممالک، دوستعلی خان، (1361)، یادداشت های از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، نشرمرکز
معینی علمداری، جهانگیر، (1385)، روش شناسی و نظریه های جدید در سیاست، تهران، نشر دانشگاهی
ملک زاده، مهدی، (1383)، تاریخ انقلاب مشروطیت، ج 1،2و3 ، تهران، انتشارات سخن
میلانی، عباس، (1387)، تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران، نشر اختران
ناطق، هما، (1368)، ایران در راه یابی فرهنگی، تهران، انتشارات خاوران
ناظم الاسلام کرمانی، محمد، (1376) ، تاریخ بیداری ایرانیان، ج 1، به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، نشر پیکان
نفیسی، سعید، (1343)، سرچشمه تصوف در ایران، تهران، کتابفروشی فروغی
نوایی، عبدالحسین، (1356)، تاریخ روابط فرهنگی ایران از آغاز تا قاجاره،ج 1، تهران، انتشارات فرهنگی وزارت فرهنگ وهنر
نوایی، عبدالحسین، (1364)، ایران و جهان از مغول تا قاجاریه، تهران، موسسه نشر هما
هاردینگ، سرآرتور، (1370)، خاطرات سیاسی آرتور هاردینگ، ترجمه جواد شیخ الاسلامی، تهران، انتشارات کیهان
هدایت، رضاقلی خان، (1380)، تاریخ روضه الصفا، ج دهم، تصحیح و تحشیه جمشید کیانفر، تهران، انشارات اساطیر
هربرت، موریس، (1362)، محمدرضا بیک سفیر ایران در دربار لوئی چهاردهم، ترجمه همایون شهیدی، تهران، انتشارات گزارش
هرودوت، تاریخ هرودوت، ج ششم، چاپ دوم، ترجمه هادی هدایتی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
هوبزباوم، ا.ج، (1374)، عصر سرمایه( 1848-1875)، ترجمه علی اکبر مهدیان، تهران، انتشارات ما
هنری لوکاس، (1369)، تاریخ تمدن، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، جلد اول، چاپ دوم، تهران، کیهان
وبر، مارکس، (1382)، روش شناسی علوم اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، انتشارات مرکز
وبر، مارکس، (1383)، جامعه شناسی تجدد مارکس و بر و جادو زدایی ازجهان، ترجمه داود شیخاوندی نشر قطره
براندس دانمارکی، ژورژ، (1334)، جنایات روس ها نسبت به ایران، ، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی
و شکل گیری تمدن غرب بیگدلی، علی، بیداری اروپا
پارسا دوست، منوچهر، نقش عثمانی در عقب ماندگی ایران
شیخ نوری، علیزاده بیرجندی، محمدامیر، زهرا، مجله پژوهش های تاریخی دانشگاه سیستان و بلوچستان
محمودهاشمی، محمد، (دوره 11 شماره 2 پاییز وزمستان) (1397)، ایده سلطنت مشروطه راهبرد نهایی نواندیشان برای تبدیل سلطنت مستقله قاجاریه به دولت مدرن، تاریخ ایران،تهران دانشگاه شهیدبهشتی