شناسایی ابعاد و مولفه های آموزش مبتنی بر فناوری بلاکچین
الموضوعات : رویکرد ها ومدل های ظرفیت سازی منابع انسانیاعظم عبدالملکی 1 , مژگان عبدالهی 2 , پریسا ایران نژاد 3
1 - گروه علوم تربیتی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
2 - گروه علوم تربیتی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
3 - گروه علوم تربیتی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
الکلمات المفتاحية: بلاکچین, آموزش مبتنی بر فناوری, فناوری بلاکچین در آموزش,
ملخص المقالة :
پژوهش حاضر با هدف شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های فناوری بلاکچین در آموزش و ارائه چهارچوبی منسجم از قابلیت‌های این فناوری در نظام‌های آموزشی انجام شد.
این پژوهش از نظر هدف، کاربردی ـ توسعه‌ای و از نظر ماهیت، کیفی با رویکرد فراترکیب است. در این راستا، مقالات علمی ـ پژوهشی در حوزه بلاکچین در آموزش منتشرشده در پایگاه‌های علمی معتبر شامل گوگل اسکالر، الزویر، وب آف ساینس، امرالد و ای تریپل ای در بازه زمانی 2020 تا 2025 به‌عنوان واحد تحلیل و منبع داده‌های ثانویه در نظر گرفته شدند. پس از غربالگری نظام‌مند بر اساس معیارهای ورود و خروج، 98 مقاله انتخاب و با استفاده از تحلیل اسنادی و تکنیک کدگذاری سه‌مرحله‌ای (باز، محوری و گزینشی) در نرم‌افزار مکس کیودا تحلیل شدند.
تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های کلیدی فناوری بلاکچین در آموزش در سه بعد اصلی شد: بعد آموزشی بر مدیریت فرایندهای یاددهی ـ یادگیری، شخصی‌سازی، ارزیابی، اعتبارسنجی و دسترس‌پذیری تأکید دارد؛ بعد مدیریتی بر حکمرانی، مدیریت سازمانی و مالی، و تسهیل تعاملات نهادی متمرکز است؛ و بعد امنیتی شامل امنیت، حریم خصوصی، ردیابی، نظارت و تغییرناپذیری سوابق است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که فناوری بلاکچین فراتر از یک ابزار فنی، به مثابه زیرساختی شفاف، امن و غیرمتمرکز، پتانسیل بازآرایی فرایندهای آموزشی، مدیریتی و اعتباربخشی را داراست. استقرار سامانه‌های آموزشی مبتنی بر این فناوری می‌تواند بستری برای توسعه آموزش‌های کیفی، فراگیر و پایدار فراهم آورد و همچنین زمینه لازم برای کاهش جعل، ارتقای حریم خصوصی و تسهیل تعامل میان ذی‌نفعان فراهم آورد.
1. افکانه، م.، و جعفری، ز. (1403). طراحی الگوی جامع آموزش و توسعه منابع انسانی بانک سینا. فصلنامه آموزش و توسعه منابع انسانی، 11(41)، 155-173..
2. خداپرست، س.، نامی، ک.، و ذاکری، م. (1403). شناسایی ابعاد، مؤلفه‌ها و شاخص‌های توسعه‌ای یادگیری فراگیرمحور و جامع کارکنان. فصلنامه آموزش و توسعه منابع انسانی، 11(43)، 48-73. https://doi.org/10.66224/istd.47817.11.43.48
3. سیف م ع. روان‌شناسی تربیتی: روان‌شناسی آموزش و یادگیری. ویرایش جدید. تهران: نشر دوران؛ ۱۴۰۲.
4. شفیعی بهنمیری س ف. بررسی و شناسایی مؤلفه‌های پذیرش الگوهای جدید فناوری اطلاعات (مطالعه موردی: بلاکچین). ماهنامه آفاق علوم انسانی. ۱۴۰۱؛ 6(66): 51-70.
5. صفایی موحد س. تکنولوژی آموزشی: رویکردها و کاربردها در عصر دیجیتال. تهران: انتشارات سمت؛ ۱۴۰۰.
6. عبدالملکی ا، عبدالهی م، ایران‌نژاد پ. واکاوی مؤلفه‌های مدیریت آموزش مبتنی بر فناوری بلاکچین: یک مرور سیستماتیک. فصلنامه تعالی تعلیم و تربیت و آموزش. ۱۴۰۵؛ 4(3): 57-78. doi: 10.71588/eetj.2026.1236296.
7. فتحی واجارگاه ک. برنامه‌ریزی درسی به سوی دوره‌های تحصیلی آینده. تهران: انتشارات آییژ؛ ۱۴۰۱.
8. Al-Hakimi W, Al-Koliby IS. Blockchain adoption and its impact on sustainability of accounting education. Environ Dev Sustain. 2026;28(6):1145-1168. doi:10.1007/s10668-024-05466-9.
9. Ariffin NHM, Zulkefli NAM, Nasruddin ZA. Challenges of blockchain technology and its relationships to sustainable education: an analysis using AI-based literature review. J Adv Res Des. 2025;127(1):173-188.
10. Arniaty A, Safitri R, Pradani W, Nurbojatmiko, Abdullah. Design and implementation of a blockchain-based shipment tracking proof-of-concept for academic application. In: Prosiding Seminar Nasional Penelitian dan Pemberdayaan Masyarakat 2025; 2025. p. 134. doi:10.36722/psn.v5i1.5053.
11. Chemmalar Selvi G, Ostwal RA, Arulkumar V, Arif M, Nithya TM, Peter TJ. Blockchain in education: transforming the future of document verification management. AIP Conf Proc. 2026;3345(1):020281. doi:10.1063/5.0298208.
12. Choudhary A, Chawla M, Tiwari N. Analyzing functional, technical and bibliometric trends of blockchain applications in education: a systematic review. Multimed Tools Appl. 2025;84:4003-4048. doi:10.1007/s11042-024-20303-x.
13. European Commission. Digital Education Action Plan (2021-2027): resetting education and training for the digital age. Luxembourg: Publications Office of the European Union; 2021. doi:10.2766/695977.
14. Gaba P, Sugandh U, Panwar A, Kaswan KS, Jain A. Exploring blockchain’s disruptive potential in education: opportunities and challenges. AIP Conf Proc. 2026;3410:040009. doi:10.1063/5.0339651.
15. Gharat PS, Choudhary G, Shandilya SK, Sihag V. Future applications of blockchain in education sector: a semantic review. In: You I, Kim H, Youn TY, Palmieri F, Kotenko I, editors. Mobile Internet Security. Singapore: Springer; 2022. p. [insert page numbers]. doi:10.1007/978-981-16-9576-6_8.
16. Halloluwa T, De Silva C. Blockchain in education technology: a tool for challenges in education technology: a review paper. Preprints. 2025. doi:10.20944/preprints202503.0130.v1.
17. Hannan SA. Application and scope of blockchain in technical research and higher education. NeuroQuantology. 2022;20(15):6185-6191. doi:10.48047/NQ.2022.20.15.NQ88619.
18. Jangid A, Patila K. Blockchain in education. AIP Conf Proc. 2023;2523:020096. doi:10.1063/5.0110211.
19. Kiriakos D, Psaromiligkos Y. Blockchain technology and vocational open online courses. In: Open Science in Engineering. Cham: Springer; 2024. p. 903-915. doi:10.1007/978-3-031-42467-0_85.
20. Kuleto V, et al. The potential of blockchain technology in higher education as perceived by students in Serbia, Romania, and Portugal. Sustainability. 2022;14:749.
21. Kyun S, Yang H, Seo H. The trends and foci of blockchain applications in higher education: a systematic review and keyword network analysis. Educ Technol Soc. 2025;28(3):419-449. doi:10.30191/ETS.202507_28(3).RP06.
22. Ma Y, Fang Y. Current status, issues, and challenges of blockchain applications in education. Int J Emerg Technol Learn. 2020;15:20-31.
23. Mujezinovic A, Joksimovic A, Kostic D, Jolovic M, Simic M. Blockchain-based platform for tracking students’ achievements. In: SINTEZA 2025 International Scientific Conference on Information Technology, Computer Science, and Data Science; 2025. p. 267-273. doi:10.15308/Sinteza-2025-267-273.
24. Saputra MAW, Ochtaffia D, Apriani D, Yusfi SC, Gori M. Blockchain applications in education affecting challenges and problems in digital. Blockchain Front Technol. 2022;2(2):15-23. doi:10.34306/bfront.v2i2.155.
25. Sawant R. Revolutionizing education sector by leveraging blockchain technology: state of art. AIP Conf Proc. 2023;2690:020012. doi:10.1063/5.0119425.
26. Sharkey-Toppen TP, Hoffman TC, McCamey K, Bahner DP. Blockchain in education: linking competency assessment with credentialing. In: Stawicki S, editor. Blockchain in Healthcare. Cham: Springer; 2023. p. [insert page numbers]. doi:10.1007/978-3-031-14591-9_10.
27. Shekhar S, Chandrasekaran K, Simon S, Mathew J. A comprehensive review of blockchain in education: applications and future prospects [Internet]. ResearchGate; 2025 [cited 2026 Jul 11]. Available from: https://www.researchgate.net/publication/390521600
28. Sibanda S. Blockchain technology in education: a systematic review. Int J Res Innov Appl Sci. 2025;10(2):492. doi:10.51584/IJRIAS2025.10020044.
29. Suktam W, Lapchit S, Supsin J. Blockchain in education: transforming learning, credentialing, and academic data management. J Educ Learn Rev. 2024;1(6):37-46. doi:10.60027/jelr.2024.739.
30. Xu Z, Cheng X, Wang Y, Wu S. Challenges and solutions faced by blockchain in education informatization. In: 2021 IEEE 3rd International Conference on Computer Science and Educational Informatization (CSEI). New York: IEEE; 2021. doi:10.1109/CSEI51395.2021.9477738.
31. Jha R. Survey on blockchain technology and security facilities in online education. In: Panda SK, Mishra V, Dash SP, Pani AK, editors. Recent Advances in Blockchain Technology. Intell Syst Ref Libr. Vol. 237. Cham: Springer; 2023. doi:10.1007/978-3-031-22835-3_6.
32. ASEAN Secretariat. ASEAN qualifications reference framework: a practical guide and all you need to know [Internet]. Jakarta: ASEAN Secretariat; 2018 Dec. Available from: https://asean.org/wp-content/uploads/2018/12/AQRF-Publication-2018-Final.pdf
33. Abdullah K, Saleh K, Manuel P. Blockchain adoption in education with enhancing data privacy through Hyperledger Fabric. World J Inf Syst. 2026;3(2):15-30. doi:10.17013/wjis.v3i2.57.
34. Turkanovic M, Holbl M, Kosic K, Hericko M, Kamisalic A. EduCTX: a blockchain-based higher education credit platform. IEEE Access. 2018;6:5112-5127. doi:10.1109/ACCESS.2018.2789929.