اخلاق و آداب قضایی در منظومه فکری استاد آیت الله یزدی (ره)
الموضوعات : مدیریت قضایی و دادگستری
1 - گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشکده علوم و معارف، جامعه المصطفی العالمیه و سطوح عالیه قم، حوزه علمیه قم، قم شریف، ایران
الکلمات المفتاحية: اخلاق قضاء, عدالت, رعایت حقوق, استقلال رأی, رأفت اسلامی,
ملخص المقالة :
این پژوهش به تحلیل و تبیین نظام اخلاق قضایی در اندیشه آیت‌الله محمد یزدی (ره) می‌پردازد؛ نظامی که بر پایه‌ی مبانی قرآنی، روایی و سیره‌ی علوی شکل گرفته و عدالت را در پیوند با تقوا و فضیلت‌های نفسانی تفسیر می‌کند. آیت‌الله یزدی قضاء را نه صرفاً نهادی حقوقی، بلکه منصبی الهی و امانتی الهی در زمین می‌داند که اساس آن بر عدالت، امانت و رأفت استوار است. وی در مجموعه مباحث اخلاق قضاء، سه بعد برای اخلاق قاضی برمی‌شمارد: بُعد فردی (تزکیه نفس، آرامش درونی و پرهیز از خشم و طمع)، بُعد حرفه‌ای (استقلال رأی، دقت در تحقیق، رعایت مساوات و ادب در محاکمه) و بُعد اجتماعی (حمایت از مظلوم، مقابله با ظالم و حفظ کرامت انسانی). در نگاه او، قاضی عادل کسی است که میان اجرای عدالت و حفظ آبروی انسان تعادل برقرار سازد و در صدور حکم، خدا را ناظر خویش بداند. این مقاله با روش توصیفی‌تحلیلی و با استناد به منابع اصلی آیت‌الله یزدی، کوشیده است ضمن تبیین مبانی نظری اخلاق قضاء، الگوی عملی تربیت قاضی عادل را بر اساس آموزه‌های اسلامی ارائه کند. نتیجه تحقیق نشان می‌دهد که اخلاق قاضی در اندیشه یزدی، شرط تحقق عدالت الهی و سلامت دستگاه قضاء در نظام اسلامی است.
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. بی‌تا. لسان العرب. ج ۱۱. بی‌جا: دارصادر.
پارسانیا، حمید؛ اژدری‌زاده، حسین. ۱۳۹۰. «تعین اجتماعی معرفت در نهج‌البلاغه». اسلام و علوم اجتماعی. شماره ۶. ص ۴۹–۷۷.
حرّ عاملی، محمد بن حسن. ۱۴۰۹ق. وسائل‌الشیعه. ج ۱۸. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
رفیعی، محمدحسن. ۱۳۹۰. «اخلاق قاضی در فقه اسلامی». فقه و حقوق اسلامی. سال ۱. شماره ۲. ص ۸۱–۱۰۴.
شیروانی، علی. ۱۳۷۸. اخلاق هنجاری. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
شیروانی، علی. ۱۳۸۰. اخلاق در قرآن (درس‌های استاد مصباح یزدی). ج ۱. قم: انتشارات دارالفکر.
شیروانی، علی. ۱۳۸۴. سرشت انسان؛ پژوهشی در خداشناسی فطری. تهران: نهاد نمایندگی ولی‌فقیه در دانشگاه‌ها.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. ۱۳۸۵ق. من لا یحضره الفقیه. ج ۴. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین. ۱۳۷۴. المیزان فی تفسیر القرآن. ج ۴. ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
عمید زنجانی، عباسعلی. ۱۳۷۸. «جایگاه قاضی در نظام دادرسی اسلام». اندیشه حقوقی. سال ۲. شماره ۳. ص ۹–۳۳.
فیض کاشانی، ملا محسن. ۱۴۱۶ق. تفسیر الصافی. ج ۲. بیروت: دارالمرتضی.
کلینی، محمد بن یعقوب. ۱۳۶۵ق. الکافی. ج ۷. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
کنوبلاخ، هوبرت. ۱۳۹۰. مبانی جامعه‌شناسی معرفت. ترجمه کرامت‌الله راسخ. تهران: نشر نی.
مصباح یزدی، محمدتقی. ۱۳۸۲. «عدالت در نظام اجتماعی اسلام». مجموعه مقالات اندیشه اسلامی. (چ ۲). گردآورنده: علی شیروانی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ص ۱۶۵–۱۸۶.
مطهری، مرتضی. ۱۳۷۱. مجموعه آثار. ج ۱۳. تهران: صدرا.
مظفری، محمدحسین. ۱۳۹۴. «تحلیل اخلاق حرفه‌ای قاضی از منظر فقه اسلامی». دانش حقوق و فقه. سال ۶. شماره ۱۲. ص ۱۲۵–۱۵۲.
موسوی بجنوردی، سیدمحمد. ۱۳۷۹. «عدالت قضایی در نهج‌البلاغه». حقوق تطبیقی. سال ۴. شماره ۷. ص ۲۱–۴۶.
ویلیام کی، فرانکنا. ۱۳۷۶. فلسفه اخلاق. ترجمه هادی صادقی. قم: مؤسسه فرهنگی طه.
یزدی، محمد. ۱۳۸۱. «اخلاق قضاء». مجموعه مقالات مجله قضایی و حقوقی دادگستری. (ج ۴ تا ۶). گردآورنده: مرکز تحقیقات قوه قضائیه. قم: معاونت فرهنگی و پژوهشی قوه قضائیه، ص ۱۲–۵۷.
یزدی، محمد. ۱۳۸۱. اخلاق قضاء. قم: مرکز تحقیقات قوه قضائیه.
References
The Holy Qur’an.
Nahj al-Balāgha.
Ibn Manzur, Muhammad ibn Mukarram. n.d. Lisan al-Arab. Vol. 11. No place: Dar Sader.
Parsaneya, Hamid; Azhdarizadeh, Hossein. 2011. “The Social Determination of Knowledge in Nahj al-Balāgha.” Islam and Social Sciences, no. 6, pp. 49–77.
Hurr al-‘Amili, Muhammad ibn Hasan. 1409 AH. Wasā’il al-Shī‘a. Vol. 18. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
Rafiei, Mohammad Hasan. 2011. “Judicial Ethics in Islamic Jurisprudence.” Islamic Jurisprudence and Law, vol. 1, no. 2, pp. 81–104.
Shiravani, Ali. 1999. Normative Ethics. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.
Shiravani, Ali. 2001. Ethics in the Qur’an (Lessons of Ayatollah Misbah Yazdi). Vol. 1. Qom: Dar al-Fikr Publications.
Shiravani, Ali. 2005. Human Nature: A Study of Innate Theology. Tehran: Office of the Supreme Leader’s Representative in Universities.
Saduq, Muhammad ibn ‘Ali ibn Babawayh. 1385 AH. Man la Yahduruhu al-Faqih. Vol. 4. Qom: Islamic Publications Office.
Tabatabaei, Muhammad Husayn. 1995. Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an. Vol. 4. Translated by Sayyid Muhammad Baqir Mousavi Hamedani. Qom: Society of Seminary Teachers of Qom.
Amid Zanjani, Abbas Ali. 1999. “The Status of the Judge in the Islamic Judicial System.” Legal Thought, vol. 2, no. 3, pp. 9–33.
Fayyaz Kashani, Mulla Mohsen. 1416 AH. Tafsir al-Safi. Vol. 2. Beirut: Dar al-Murtadha.
Kulaini, Muhammad ibn Ya‘qub. 1365 AH. Al-Kafi. Vol. 7. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya.
Knoblauch, Hubert. 2011. Foundations of the Sociology of Knowledge. Translated by Keramatollah Rasekh. Tehran: Nashr-e Ney.
Mesbah Yazdi, Muhammad Taqi. 2003. “Justice in the Islamic Social System.” In Collected Papers on Islamic Thought, 2nd ed., edited by Ali Shiravani, pp. 165–186. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Motahhari, Morteza. 1992. Collected Works. Vol. 13. Tehran: Sadra.
Mozaffari, Mohammad Hossein. 2015. “An Analysis of Judicial Professional Ethics from the Perspective of Islamic Jurisprudence.” Law and Islamic Jurisprudence Studies, vol. 6, no. 12, pp. 125–152.
Musavi Bojnourdi, Seyyed Muhammad. 2000. “Judicial Justice in Nahj al-Balāgha.” Comparative Law, vol. 4, no. 7, pp. 21–46.
Nahj al-Balāgha. Compiled by Sharif al-Radi. n.d. Translated by Seyyed Jafar Shahidi. Tehran: Scientific and Cultural Publications Company.
Frankena, William K. 1997. Ethics. Translated by Hadi Sadeghi. Qom: Taha Cultural Institute.
Yazdi, Mohammad. 2002. “Judicial Ethics.” In Collected Articles of the Judiciary’s Legal Journal, vols. 4–6, compiled by the Judicial Research Center, pp. 12–57. Qom: Cultural and Research Department of the Judiciary.
Yazdi, Mohammad. 2002. Judicial Ethics. Qom: Judicial Research Center.