بررسی تطبیقی ساختار کالبدی-فضایی باغ قدمگاه نیشابور و تاج‌محل دهلی‌نو نگاهی به مفهوم باغ‌مزار و کارکردهای آن
الموضوعات : بافت تاریخی شهرهای تاریخی ایران
هادی سلطانی‌فرد
1
,
غزاله رفیعی
2
1 - دانشیار دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی، ایران
2 - اسنادیار پژوهشی دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی، ایران
الکلمات المفتاحية: باغ مزار, باغ ایرانی, قدمگاه, تاج محل, مطالعه تطبیقی,
ملخص المقالة :
باغ‌مزار یکی از گونه‌های مهم باغ ایرانی - اسلامی است که در آن باغ، معماری، طبیعت و مفاهیم دینی و معنایی در قالب یک نظام فضایی و یادمانی به یکدیگر پیوند می‌یابند. باوجود مطالعات متعدد درباره باغ ایرانی و باغ‌مزارهای شاخص، مقایسه چندبعدی این‌گونه با نمونه‌های خارج از جغرافیای ایران، به‌ویژه در بستر باغ‌سازی گورکانی، کمتر موردتوجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی باغ‌مزار قدمگاه نیشابور و مجموعه تاج‌محل در آگرا و شناسایی شباهت‌ها، تفاوت‌ها و الگوهای تداوم و تغییر در این دو نمونه انجام شده است. پژوهش ازنظر هدف کاربردی و ازنظر رویکرد، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است. داده‌ها با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای، اسناد تاریخی، نقشه‌ها، تصاویر و بررسی میدانی باغ قدمگاه گردآوری و در قالب چهار محور ساختار کالبدی - فضایی، نظام آب و آبیاری، نظام کاشت و جزئیات فضایی و تزئینات تحلیل و مقایسه شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دو مجموعه در محوریت، سلسله‌مراتب فضایی، پیوند باغ و آرامگاه، نظم هندسی و حضور معنادار عناصر طبیعی و معماری اشتراک دارند؛ بااین‌حال، نحوه تحقق این اصول تحت‌تأثیر بستر توپوگرافیک، شرایط محیطی، مقیاس و روند شکل‌گیری تاریخی متفاوت است. در قدمگاه، توپوگرافی در سازمان فضایی، حرکت آب و نقش عملکردی کاشت تأثیر بیشتری دارد، درحالی‌که در تاج‌محل، هندسه محوری، تختگاه، قاب‌بندی بصری، کنترل کاشت و گستره تزئینات برجسته‌تر است. براین‌اساس، تداوم سنت باغ‌مزار در تاج‌محل را می‌توان نه در بازتولید عین‌به‌عین فرم ایرانی، بلکه در حفظ برخی اصول سازمان‌دهنده و بازتنظیم و بازتفسیر آن‌ها متناسب با بستر گورکانی هند مشاهده کرد.
آکوچکیان، زهرا؛ یزدان‌فر، سیدعباس و صحراگرد منفرد، ندا سادات. (1402). سیر تطور سازماندهی فضایی مسکن براساس جایگاه اجتماعی زنان (قیاس تطبیقی مسکن ایرانی و اروپایی). باغ نظر، 20(124)، 82-67. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.374906.5303
ارمغان، مریم؛ سلطانزاده، حسین و ایرانی بهبهانی، هما. (1394). بازتعریفِ نقشِ زن در خانواده و تأثیر آن بر تزییناتِ نقاشی و ساختارِ خانه‌های اعیانی تهران در دورة قاجار. باغ نظر، 12(34)، 24-11.
امیرزاده دانا، الناز و ارمغان، مریم. (1402). بازنمایی فضای شهر و معماری در خاطرات زنان قاجار. پژوهش‌نامه زنان، 14(45)، 27-1. https://www.doi.org/10.30465/ws.2024.42785.3666
بیتی، حامد؛ آریان، جاوید و آقازاده، داود. (1402). بازتاب تغییر ذهنیت عامه نسبت به زن در سازمان فضایی مسکنِ معاصر. پژوهش‌نامه زنان، 14(44)، 68-19. https://www.doi.org/10.30465/ws.2023.43630.3739
پروردی‌نژاد، سمیرا؛ حمزه نژاد، مهدی؛ دهقان، نرگس و کیان ارثی، منصوره. (1400). مطالعه تطبیقی تأثیر فرهنگ و اقلیم در شکل‌گیری خانه‌های قاجاریه دو بوم فرهنگ شیراز و کاشان. اندیشه معماری، 5(10)، 201-82. https://dx.doi.org/10.30479/at.2020.10953.1230
پ‍ی‍رن‍ی‍ا، م‍ح‍م‍دک‍ری‍م؛ و م‍ع‍م‍اری‍ان، غ‍لام‍ح‍س‍ی‍ن. (1397). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تهران: گلجام.
ترابی فارسانی، سهیلا. (1395). زن و تحول گفتمان از خلال نشریه های زنان (از مشروطه تا پهلوی). تاریخ اسلام ایران، 30(120)، 92-69.
تولایی، فاطمه. (1394). طراحی داخلی سرای سالمندان در خانه پروفسور عدل. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده معماری و شهرسازی. دانشگاه هنر.
حاتمی، فرشاد؛ منصوری، بهروز؛ مختاباد امرئی، سیدمصطفی و زارع، لیلا. (1402). بررسی سیر تحول چیدمان فضا در خانه‌های دورۀ قاجار و پهلوی اول (مطالعۀ موردی: شهر تهران). مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران، 2(4)، 52-31. https://doi.org/10.22133/isia.2024.418626.1060
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1375). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر اول: خانه‌های کاشان. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1377). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر چهارم: خانه‌های اصفهان. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حاجی‌قاسمی،کامبیز. (1383). گنجنامه: فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر چهاردهم: خانه‌های یزد. مترجم: کلود کرباسی. تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات و انتشارات روزنه.
حق‌جو، امیر؛ سلطانزاده، حسین؛ تهرانی، فرهاد و آیوازیان، سیمون. (1397). سیر تحول اندام های اصلی خانه‌های تبریز از دوره قاجار تا اواخر دوره پهلوی دوم. صفه، 29(3)، 140-121. https://doi.org/10.29252/soffeh.29.3.121
رفعتی‌پناه مهرآبادی، مهدی. (1402). زن ایده‌آل ازمنظر نشریۀ شکوفه (بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در دوران پیشامشروطه و پس از آن). تاریخ ایران، 2(35)، 68-45. https://www.doi.org/10.48308/irhj.2024.104260
شیانی، ملیحه و زارع، حنان. (1401). زن و توسعه: وضعیت زنانِ ایران در دوره قاجار، پهلوی اول و دوم. مطالعات جامعه شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق)، 29(2)، 78-49. https://doi.org/10.22059/jsr.2023.91519
شیخ‌اکبری، نوشین؛ سهیلی، مال‌الدین و ارمغان، مریم. (1400). تثیر سبک زندگی نوگرا بر چگونگی محرمیت در خانه‌های برونگرای دوره پهلوی اول، شهر تهران. معماری و شهرسازی آرمان شهر، ۱۴(۳۷)، 98-79. https://doi.org/10.22034/aaud.2019.187439.1893
صالحی‌نیا، مجید و رجبعلی، حسن. (1403). ترادیسی معماری خانه‌های تاریخی شهر گرگان از دوره قاجاریه به پهلوی اول. مطالعات شهر ایرانی - اسلامی، 56(56)، 45-21.
طوفان، سحر. (1390). بررسی رابطه مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران. زن و مطالعات خانواده، 5(14)، 142-119.
عاملی رضایی، مریم؛ مهرآیین، مصطفی؛ ایشانی، طاهره و افکار امیریون، پریسا. (1400). تحلیل گفتمان خاطرات زنان عصر مشروطه و پهلوی. ادبیات پارسی معاصر، 11(2)، 72-41.
علی‌اکبری، پریا؛ عزیزی، شادی و دهباشی شریف، مزین. (1402). سیر تحول فضاهای میانی در خانه‌های عصر قاجار و پهلوی اول برمبنای تغییرات ارزشی. معماری و شهرسازی ایران، ۶(۱۱)، 365-345. https://doi.org/10.30475/isau.2023.324828.1851
کاکایی، فاطمه و مضطرزاده، حامد. (1400). تبیین سیر تحول درون‌گرایی در ساختار ورودی خانه‌های ایران در دوره قاجار و دوره پهلوی اول (مطالعه‌موردی: شهر شیراز). معماری اقلیم گرم و خشک، 9(13)، 194-175. https://doi.org/10.29252/ahdc.2021.15612.1462
کامی‌شیرازی، سیده‌مهسا؛ سلطانزاده، حسین و حبیب، فرح. (1397). تأثیر سبک زندگی در سازمان فضایی معماری مسکونی در ایران (نمونه مورد مطالعه: آشپزخانه حدفاصل سال‌های 1304 تا 1357 ﻫ.ش). پژوهش‌نامه زنان، 9(24)، 70-33.
کریم‌زاده، سحر؛ پاکدل‌فرد، محمدرضا؛ مطیعی، بابک و درسخوان، رسول. (1403). واکاوی تأثیر سبک زندگی بر سازمان فضایی خانه‌های معاصر ایران (نمونۀ موردی: فضای نشیمن در خانه‌های دورة پهلوی ارومیه). باغ نظر، 21(140)، 78-61. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.466500.5632
کوتی، جواهر؛ صابرنژاد، ژاله و متین، مهرداد. (1402). استفاده از روش چیدمان فضا در سلسله‌مراتب ورودی خانه‌های تهران اواخر قاجار و پهلوی اول با تأکید برمحرمیت. باغ نظر، 20(123)، 42-31. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.352847.5232
کوتی، جواهر؛ صابرنژاد، ژاله و متین، مهرداد. (1403). بررسی ساختار فضایی خانه‌های تهران اواخر قاجار و پهلوی اول با معیارهای الگوی خانۀ ایرانی با تکیه بر سلسله‌مراتب دسترسی. باغ نظر، 21(133)، 56-43. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.403828.5404
محمدزاده، سودابه؛ سلطانزاده، حسین و دباغ، امیرمسعود. (1400). تاثیر خصوصیات فرهنگی بر چگونگی استقرار مطبخ در خانه‌های قاجاری خرم‌آباد و اردبیل. مطالعات هنر اسلامی، 18(44)، 461-445.
محمدزاده، سودابه؛ سلطانزاده، حسین و دباغ، امیرمسعود. (1401). بازتاب جنسیت و سبک زندگی در خانه‌های دوره قاجار اردبیل. مطالعات هنر اسلامی، 19(47)، 545-524.
محمدزاده، سودابه؛ سلطان زاده، حسین؛ و دباغ، امیرمسعود. (1402). تبیین نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در ساختار شکل گیری پلان های خانه‌های قاجاری (نمونه موردی خانه‌های قاجاری خرم آباد). مطالعات هنر اسلامی، 20(50)، 699-685.
مهری، سودابه؛ سهیلی، جمال الدین و ذبیحی، حسین. (1400). تاثیر سبک زندگی بر تفکیک عرصه های عمومی از عرصه های خصوصی مورداستفاده زنان در خانه‌های اشرافی قاجار در مازندران. پژوهش‌نامه زنان، 12(38)، 295-261.
نجاریان، هما. (1394). نقش و جایگاه زن در معماری ایرانی ( با نگاه ویژه به معماری خانه در دوره قاجار) نمونه‌های موردی: خانه‌های شهر کاشان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. گروه هنر و معماری. دانشکده هنر و معماری.دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
ورمقانی، حسنا؛ سلطانزاده، حسین و دهباشی شریف، مزین. (1394). رابطة جنسیت و فضا در عرصه‌های خصوصی و عمومی دورة قاجار. باغ نظر، 12(37)، 40-29.
ورمقانی، حسنا و سلطانزاده، حسین. (1397). نقش جنسیت و فرهنگ معیشتی در شکل‌گیری خانه (مقایسه خانه‌های قاجاری گیلان و بوشهر). معماری و شهرسازی آرمان شهر، ۱۱(۲۳)، 134-123.
هادی‌پور مرادی، مژگان؛ ناری قمی، مسعود؛ رهروی پوده، ساناز و قاسمی سیچانی، مریم. (1402). تأثیرات شیوۀ زندگی زنان قوم لر بر تعریف عرصه‌های خصوصی و جمعی در خانه‌های تاریخی - قاجاری خرم‌آباد. مطالعات معماری ایران، 12(24)، 107-77. https://doi.org/10.22052/jias.2024.253044.1208
یزدان‌فر، عباس و فاریابی، فهیم. (1399). تاثیر شیوه زندگی بر سازمان فضایی خانه (مطالعه موردی:شهرستان کرمان). معماری اقلیم گرم و خشک، 8(12)، 221-197. https://doi.org/10.29252/ahdc.2021.14049.1352
Borden, Iain; Penner, Barbara; & Rendell, Jane (eds.). (2002). Gender Space Architecture: An Interdisciplinary Introduction. Routledge.
Formolly, Aimal & Saraei, Mohammad Hossain. (2024). Socio-cultural transformations in modernity and household patterns: a study on local traditions housing and the impact and evolution of vernacular architecture in Yazd, Iran. City, Territory and Architecture, 11(1), 15. https://doi.org/10.1186/s40410-024-00236-6
Kakad, Krishna. (2000). Gender, Culture, and Architecture in Ahmedabad and Berlin. Gender, Technology and Development, 4(2), 201–223. https://doi.org/10.1177/097185240000400202
Lakshmanan, Ramalakshmi; Anbu, Madhumathi; & Noguchi, Masa. (2023). Analysis of Design Agents for Mediation of Gender Inclusivity in Domestic Space: A Case Study of Chettinad Vernacular Architecture. Sustainability, 15(4), 3643. https://doi.org/10.3390/su15043643
Sadoughianzadeh, Minoosh. (2013). Gender Structure and Spatial Organization: Iranian Traditional Spaces. Sage Open, 3(4). https://doi.org/10.1177/2158244013511258