تدوین الگوی برنامه‌ریزی پیاده‌راه مذهبی با رویکرد نظریه داده‌بنیاد. مطالعه موردی محور حرم (حضرت معصومه(س) – مسجد مقدس جمکران، قم
الموضوعات : شهرسازی اسلامی
ابوالفضل رضائی
1
,
حسین کلانتری خلیل آباد
2
,
مریم رزقی
3
1 - دانشجو
2 - استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی، جهاددانشگاهی
3 - گروه شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد آیت ا… آملی، آمل، ایران
الکلمات المفتاحية: پیاده‌راه مذهبی, قم, جمکران, برنامه‌ریزی بومی, نظریه داده‌بنیاد,
ملخص المقالة :
محور حرم مطهر حضرت معصومه (س) تا مسجد مقدس جمکران در شهر قم، به‌عنوان یکی از پرترددترین مسیرهای زیارتی کشور، با وجود جایگاه ممتاز مذهبی و اجتماعی، فاقد الگوی جامع و یکپارچه‌ای برای برنامه‌ریزی بومی و متناسب با ویژگی‌های اقلیمی و مدیریتی مسیر و سامان‌دهی حرکت پیاده زائران است. این محور با عرض تقریبی نود متر و نقش شریانی، در مناسبت‌هایی نظیر نیمه شعبان، پذیرای شمار زیادی از زائران پیاده است. احداث بلوار نیز با انتقاداتی درباره نقض سلسله‌مراتب دسترسی، تأثیر بر سازمان فضایی و میراثی بافت تاریخی قاجار و بروز مداخلات کالبدی گسترده همراه بوده است. پژوهش حاضر با هدف تدوین الگوی مطلوب برنامه‌ریزی پیاده‌راه مذهبی در این محور و با بهره‌گیری از رویکرد نظریه داده‌بنیاد انجام شده است. داده‌ها از طریق سی مصاحبه نیمه‌ساخت‌یافته با مدیران شهری، متولیان مذهبی، کارشناسان ترافیک، کسبه، ساکنان و زائران، مشاهده نظام‌مند میدانی در شرایط عادی و اوج تقاضا و بررسی اسناد و طرح‌های شهری گردآوری شدند. نمونه‌گیری هدفمند تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت و داده‌ها با نرم‌افزار MAXQDA و طی کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها نیز با بازبینی مشارکت‌کنندگان، هم‌اندیشی همتایان و ممیزی پژوهش تقویت شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که ارتقای کیفیت مسیرهای زیارتی صرفاً اقدامی کالبدی نیست، بلکه فرآیندی میان‌رشته‌ای و چندنهادی است که به هم‌افزایی نهادهای مدیریتی، مذهبی و اجتماعی نیاز دارد. مدل مفهومی پژوهش، مؤلفه‌های اقلیمی و کالبدی، اجتماعی و فرهنگی، خدماتی، مدیریتی و فناورانه را به‌عنوان ابعاد اصلی برنامه‌ریزی پیاده‌راه مذهبی در شهرهای زیارتی معرفی می‌کند.
رهنمایی، محمدتقی و شاه‌حسینی، پروانه. (۱۳۸۵). فرآیند برنامه‌ریزی شهری ایران. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها سمت.
Almusawi, A., Kheyroddin, R., & Alalhesabi, M. (2024). The impact of the mega-event on urban morphology: Arbaeen event in Al-Najaf as a case study. Frontiers of Architectural Research, 14(2), 381-425. https://doi.org/10.1016/j.foar.2024.08.006
Amerzadeh, M., & Tabatabaee, S. S. (2025). A qualitative study on operational challenges of Iranian affiliated mobile health clinics in Iraq during Arbaeen. Scientific Reports, 15, Article 38935. https://doi.org/10.1038/s41598-025-22820-7
Aminzadeh, B., & Rezabeigisani, R. (2020). Social creativity and place (re)production: Tarbiat pedestrian route in Tabriz, Iran. ICONARP International Journal of Architecture and Planning. https://doi.org/10.15320/ICONARP.2020.130
Carmona, M. (2011). Public Places Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design (3rd ed.). Routledge.
Corbin, J., & Strauss, A. (1990). Grounded theory research: Procedures, canons, and evaluative criteria. Qualitative Sociology, 13(1), 3–21. https://doi.org/10.1007/BF00988593
Corbin, J. M., & Strauss, A. L. (2015). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage publications.
Cowan, R. (2005). The Dictionary of Urbanism. Streetwise Press.
Dang, H.-T., Gaudou, B., & Verstaevel, N. (2024). A literature review of dense crowd simulation. Simulation Modelling Practice and Theory, 134, 102955. https://doi.org/10.1016/j.simpat.2024.102955
Gehl, J. (2010). Cities for People. Island Press.
Golrokh, S., & Pakzad, J. (2015). Disruptions in Place Attachment Sense of Place in Pedestrianized 17th Shahrivar Street. Soffeh, 25(3), 65–80.
Moulaei, K., Bastaminejad, S. & Haghdoost, A. Health challenges and facilitators of arbaeen pilgrimage: a scoping review. BMC Public Health, 24, 132 (2024). https://doi.org/10.1186/s12889-024-17640-9
Karthika, P. S., Kedar, V., & Verma, A. (2022). A walk accessibility-based approach to assess crowd management in mass religious gatherings. Journal of Transport Geography, 104, 103443. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2022.103443
Huang, S., Ji, J., Wang, Y., Li, W., & Zheng, Y. (2023). A machine vision-based method for crowd density estimation and evacuation simulation. Safety Science, 167, 106285. https://doi.org/10.1016/j.ssci.2023.106285
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
López, L., Lois González, R. C., & Castro Fernández, B. M. (2018). Spiritual tourism on the way of Saint James: The current situation. Tourism Management Perspectives, 25, 225–234. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2017.07.015
Makkonen, T., & Inkinen, T. (2024). Inclusive smart cities? Technology-driven urban development and disabilities. Cities, 154, 105334. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105334
O’Connor, C., & Joffe, H. (2020). Intercoder reliability in qualitative research: Debates and practical guidelines. International Journal of Qualitative Methods, 19, 1–13. https://doi.org/10.1177/1609406919899220
Rahnama, M. R., & Bazargan, M. (2021). Identifying routes with walkability potential in Mashhad Metropolis using SDA method and new urbanism approach. Journal of Geographical Data (Sepehr), 29(116), 181–203. https://doi.org/10.22131/sepehr.2021.242868
Senanayake, G. P. D. P., Kieu, M., Zou, Y., & Dirks, K. (2024). Agent-based simulation for pedestrian evacuation: A systematic literature review. International Journal of Disaster Risk Reduction, 111, 104705. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2024.104705
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
Talebsafa, S., Taheri Shahraeini, M., Yang, X., & Rabiei, M. (2023). Impact of Providing Shade on Outdoor Thermal Comfort during Hot Season: a Case Study of a University Campus in Cold Semi-arid Climate. Renewable Energy Research and Applications, 4(2), 209–224. https://doi.org/10.22044/rera.2022.12254.1169
Tavan, A., Dehghani Tafti, A., Nekoie-Moghadam, M., Ehrampoush, M. H., Vafaei Nasab, M. R., & Tavangar, H. (2020). Public health risks threatening health of people participating in mass gatherings: A qualitative study. Indian Journal of Public Health, 64(3), 242–247. https://doi.org/10.4103/ijph.IJPH_305_19
Teshnehdel, S., Akbari, H., Di Giuseppe, E., & Brown, R. D. (2020). Effect of tree cover and tree species on microclimate and pedestrian comfort in a residential district in Iran. Building and Environment, 178, 106899. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2020.106899
Yamin, M. (2019). Managing crowds with technology: Cases of Hajj and Kumbh Mela. International Journal of Information Technology, 11(2), 229–237. https://doi.org/10.1007/s41870-018-0266-1