مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری مطالعات شهر ایرانی-اسلامی 2228-639X 17 63 2026 11 14 The Role of Women in the Transformation of Spatial Organization in Iranian Houses from the Late Qajar to the Early Pahlavi Period نقش زنان در تحول سازماندهی فضایی خانه‌های ایرانی از اواخر قاجار تا پهلوی اول 31 56 fa شکیبا عزیزی دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران ملیحه جاویدمهر 2026 6 21 Houses are reflections of their inhabitants’ culture, lifestyles, values, and everyday practices, and their formation is profoundly influenced by the social conditions of each historical period. Among the key factors shaping domestic space, women’s social status and lifestyles may be reflected in the spatial organization of houses, an aspect that has received relatively little direct attention in architectural research. This study examines the relationship between transformations in women’s social roles, status, and lifestyles and the spatial organization of selected elite houses from the late Qajar period to the First Pahlavi period. To address this aim, two key research questions are posed: (1) How were transformations in women’s social roles, status, and lifestyles during the late Qajar and First Pahlavi periods reflected in the spatial organization of selected elite houses? (2) How did these reflections manifest in the physical and spatial characteristics of elite houses across the cities and regions under study, what distinctive differences and patterns can be identified, and which factors contributed to their formation? The research adopts a historical-interpretive approach. Data were collected through the examination of historical sources, architectural documents and records, and the analysis of documented examples of houses dating from the two periods. The findings indicate that, in the cases examined, changes in women’s social roles, status, and lifestyles were accompanied by transformations in entrance hierarchies, degrees of introversion, gendered spatial domains, and the location and status of the kitchen. However, these transformations did not occur uniformly or simultaneously across different cities and regions; rather, they emerged through interactions with factors such as climate, modes of livelihood, social class, and processes of modernization. خانه بازتابی از فرهنگ، سبک زندگی، ارزش&zwnj;ها و عادت&zwnj;های ساکنانشان هستند و شرایط اجتماعی در هر دوره تاریخی بر شکل&zwnj;گیری آن&zwnj;ها تأثیر بسزایی داشته است. در این میان، موقعیت اجتماعی و سبک زندگی زنان، به&zwnj;عنوان یکی از مؤلفه&zwnj;های کلیدی، می&zwnj;تواند در سازماندهی فضایی خانه&zwnj;ها بازتاب یابد؛ موضوعی که کمتر به&zwnj;صورت مستقیم در پژوهش&zwnj;های معماری موردتوجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر رابطه میان دگرگونی&zwnj;های نقش و جایگاه اجتماعی و شیوه زندگی زنان و سازماندهی فضایی خانه&zwnj;های اعیانی منتخب را در فاصله زمانی اواخر قاجار تا پهلوی اول بررسی می&zwnj;کند. درراستای هدف پژوهش، دو پرسش کلیدی مطرح شده است: (۱) تحولات نقش و جایگاه اجتماعی و شیوه زندگی زنان در اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی اول چگونه در سازماندهی فضایی خانه&zwnj;های اعیانی منتخب بازتاب یافته است؟ (۲) این بازتاب در مؤلفه&zwnj;های کالبدی و فضایی خانه&zwnj;های اعیانی منتخب در شهرها و مناطق موردمطالعه چه تفاوت&zwnj;ها و الگوهای متمایزی نشان می&zwnj;دهد و چه عواملی در شکل&zwnj;گیری این تفاوت&zwnj;ها مؤثر بوده&zwnj;اند؟ روش تحقیق تاریخی - تفسیری است و داده&zwnj;ها ازطریق مطالعه منابع تاریخی، اسناد و مدارک معماری و تحلیل نمونه&zwnj;های مستند خانه&zwnj;های متعلق به این دو دوره گردآوری شده&zwnj;اند. یافته&zwnj;ها نشان می&zwnj;دهد که در نمونه&zwnj;های بررسی&zwnj;شده، تحولات نقش و جایگاه اجتماعی و شیوه زندگی زنان با تغییراتی در سلسله&zwnj;مراتب ورودی، میزان درون&zwnj;گرایی، عرصه&zwnj;های جنسیتی و جایگاه مطبخ همراه بوده است. بااین&zwnj;حال، این تغییرات در شهرها و مناطق مختلف هم&zwnj;زمان و یکسان نبوده و در تعامل با عواملی چون اقلیم، شیوه معیشت، طبقه اجتماعی و روندهای نوسازی شکل&zwnj;گرفته&zwnj;اند.

http://iic.ihss.ac.ir/fa/Article/Download/53881